Adhyaya 22
मārkaṇḍeyaḥ Viśalyāyāḥ Kapilā-hradasya ca māhātmyam ākhyāyati। prathamaṃ Brahmaṇo mānasaputro vedāgnīnāṃ pradhānaḥ Agniḥ nadītīre tapas tepe; Mahādevasya prasādāt Narmadā pañcadaśa ca nadyaḥ tasya patnyaḥ saṃjajñire, tāḥ samūhena Dhīṣṇyaḥ (nadī-bhāryāḥ) iti kīrtitāḥ। tāsāṃ santānaṃ yāgāgnirūpaṃ adhvara-agniḥ pralaya-paryantaṃ tiṣṭhatīti; Narmadāyāṃ Dhīṣṇīndraḥ mahābalaḥ putro’jāyata। tataḥ devāsura-saṅgrāme Mayatāraka-sambandhini mahābhaye devā Viṣṇoḥ śaraṇaṃ jagmuḥ। Viṣṇunā Pavakaḥ (Agniḥ) Mārutaś ca āhūya, Dhīṣṇī/Pavakendraḥ Narmadeya-dānavān dagdhum ājñātaḥ। śatravaḥ divyāyudhaiḥ Agniṃ pariveṣṭitum aicchan, kintu Agni-vāyubhyāṃ te bhakṣitāḥ, bahavaś ca pātāla-jaleṣu nipātitāḥ। jaye sati devāḥ taruṇaṃ Narmadā-sutaṃ Agniṃ satkṛtya pūjayām āsuḥ। sa tu yuddhe saśalyaḥ śastrair viddhaḥ mātaraṃ prati jagāma; Narmadā taṃ pariṣvajya Kapilā-hradaṃ praviśya, tatra jalena kṣaṇāt śalya-nāśaṃ cakāra, tena sa ‘Viśalyaḥ’ abhavat। ataḥ ye’pi tatra snānaṃ kurvanti te pāpa-śalyāt mucyante, mṛtāś ca svargagatiṃ prāpnuvantīti tīrthasya nāma-yaśaḥ prasiddhaṃ bhavati।
Shlokas
Verse 1
। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी
श्रीमार्कण्डेय उवाच। अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा। आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी॥
Verse 2
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः
ब्रह्मणो मानसो पुत्रो मुख्यो नाम ह्यग्निरजायत। ‘मुख्यवह्निः’ इति ख्यातोऽसौ ऋषिः परमधार्मिकः॥
Verse 3
तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्
तस्य पत्नी स्वाहेति स्मृता दाक्षायणी शुभा। तस्यां मुख्यात् महाराज त्रयः पुत्रा बभूविरे॥
Verse 4
अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते
अग्निराहवनीयः स्याद् दक्षिणाग्निस्तथैव च। तृतीयो गार्हपत्याख्यः यैस्त्रैलोक्यं प्रतिष्ठितम्॥
Verse 5
तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ
तथा गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम्। पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ॥
Verse 6
वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः
वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः। रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः॥
Verse 7
दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः
दशवर्षसहस्राणि स विपुलं तपश्चचार। ततः प्रसन्नो वृषभध्वजो महादेवस्तमुवाच॥
Verse 8
भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
भो भो महाभाग ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते। दाता ह्यहमसन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्॥
Verse 9
अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर
अग्निरुवाच—नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश। भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर॥
Verse 10
तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर
तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम्। एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर॥
Verse 11
ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः
ईश्वर उवाच—एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः। पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः॥
Verse 12
तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्
तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानामग्नयः ख्याता यावदाभूतसम्प्लवम् ॥
Verse 13
एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह
एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह ॥
Verse 14
कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती
कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती ॥
Verse 15
विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा
विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा ॥
Verse 16
एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः
एताः षोडश नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः ॥
Verse 17
व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः
व्यभिचारदोषात् तु भर्तुः, नर्मदाद्येषु धिष्णिषु शुचयः पुत्राः उत्पन्नाः; ते सर्वे ‘धिष्ण्यपाः’ इति धिष्ण्यानां पालकाः स्मृताः।
Verse 18
तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप
तस्याश्च नर्मदायाः पुत्रो धिष्णीन्द्र इति विश्रुतः; स बलवान्, रूपेण च अप्रतिमः, हे नृप।
Verse 19
ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ततः देवासुरयोः लोमहर्षणं युद्धम् अभवत्; ‘मयतारक’ इति नाम्ना त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
Verse 20
तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः
तत्र मयतारपुरोगमैः महाघोरैः दैत्यैः ताडिताः सुराः त्रस्ताः सन्तो विष्णुं वै शरणं ययुः।
Verse 21
त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्
‘त्रायस्व नो हृषीकेश, घोरात् अस्मान् महाभयात्; दैत्यान् सर्वान् संहरस्व, मयतारपुरोगमान्’ इति।
Verse 22
एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ
एवमुक्तः स भगवान् दश दिशो व्यलोकयत् । ततः रणभूमौ भगवता पावकमारुतौ दृष्टौ ॥
Verse 23
आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः
आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः ॥
Verse 24
ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्
ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान् महाघोरान् नार्मदेयान् महासुरान् ॥
Verse 25
अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्
अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान् मयतारपुरोगमान् ॥
Verse 26
दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः
दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
Verse 27
तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा
तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान्। तदा वायुकृतं सर्वं ज्वालामालाकुलं बभौ॥
Verse 28
दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः
दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः। प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः॥
Verse 29
ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्
ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम्। पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्॥
Verse 30
सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः
सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः। नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः॥
Verse 31
तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता
तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम्। नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता॥
Verse 32
पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्
सा बाहुभ्यां पर्यष्वजत्; प्रस्नवापीडितस्तनी। सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्॥
Verse 33
प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा
प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि। सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा॥
Verse 34
स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः
स विशल्योऽभवद्यस्मात् प्राप्य तस्याः शिवं जलम्। कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः॥
Verse 35
अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्
अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः। पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्॥
Verse 36
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया। उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर॥