Adhyaya 133

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल परं तीर्थचतुष्टयम् । येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः, हे महीपाल, परं तीर्थचतुष्टयं गच्छेत्; येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवति।

Verse 2

कौबेरं वारुणं याम्यं वायव्यं तु ततः परम् । यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः

कौबेरं वारुणं याम्यं तथा वायव्यं च ततः परम्—एतानि तीर्थचत्वारि; यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः सन्ति।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं लोकपालैश्च तपश्चीर्णं पुरानघ । नर्मदातटमाश्रित्य ह्येतन्मे वक्तुमर्हसि

युधिष्ठिर उवाच—हे पुरानघ, लोकपालैः किमर्थं तपश्चीर्णं नर्मदातटमाश्रित्य? एतन्मे वक्तुमर्हसि।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अधिष्ठानं समिच्छन्ति ह्यचलं निर्बले सति । संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे

श्रीमार्कण्डेय उवाच—निर्बले सति ह्यचलं अधिष्ठानं समिच्छन्ति; संसारे सर्वभूतानां स्थितिरस्थिरा तृणबिन्दुवत्।

Verse 5

कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले । स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे

कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले; स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे।

Verse 6

धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा । आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे

धर्म एव माता, धर्म एव पिता; धर्म एव बन्धुः सुहृच्च। स चराचरत्रैलोक्ये सर्वभूतानामाधारः।

Verse 7

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपालाः कृतक्षणाः । तपस्ते चक्रुरतुलं मारुताहारतत्पराः

एवं ज्ञात्वा ते सर्वे लोकपालाः कृतनिश्चयाः। मारुताहारपरायणाः सन्तोऽतुलं तपश्चक्रुः।

Verse 8

ततस्तुष्टो महादेवः कृतस्यार्द्धे गते तदा । अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः

ततः कृतयुगस्यार्धे गते महादेवः परमेश्वरः। राजेन्द्र, तुष्टोऽभवदनुरूपेण स्वरूपेण।

Verse 9

वरेण छन्दयामास लोकपालान्महाबलान् । यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम्

वरेण स लोकपालान् महाबलान् छन्दयामास। ‘यो यमिच्छति कामं वै, तं तं तस्य ददाम्यहम्’ इति।

Verse 10

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य लोकपाला जगद्धिताः । वरदं प्रार्थयामासुर्देवं वरमनुत्तमम्

एतद्वचः श्रुत्वा लोकपालाः जगद्धितपरायणाः। वरदं देवं वरमनुत्तमं प्रार्थयामासुः।

Verse 11

कुबेर उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । यक्षाणामीश्वरश्चाहं भवामि धनदस्त्विति

कुबेर उवाच—यदि त्वं महादेव तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः; तर्हि अहं यक्षाणामीश्वरः स्यां, धनद इति च विख्यातो भवामि।

Verse 12

ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः । तत्र प्रधानो भगवान् भवेयं सर्वजन्तुषु

ततः संयमने रतो यमः देवेशं प्रति प्रोवाच—तत्र लोके सर्वजन्तुषु अहं प्रधानः भगवान् भवेयम्।

Verse 13

वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम् । क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः

अनन्तरं वरुणः महेश्वरं प्रणम्य प्राह—वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः अहं क्रीडेयम्।

Verse 14

जगादाशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम् । व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत

ततः वायुः आशु महेश्वरं प्रणम्य जगाद—हे भारत, त्रिलोकेषु व्यापकत्वं प्रार्थयामास।

Verse 15

तेषां यदीप्सितं काममुमया सह शङ्करः । सर्वेषां लोकपालानः दत्त्वा चादर्शनं गतः

तेषां यदीप्सितं कामं शङ्करः उमया सह सर्वेषां लोकपालानां दत्त्वा, ततः अदर्शनं गतः।

Verse 16

गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तु ते स्थिताः । स्थापना च कृता सर्वैः स्वनाम्नैव पृथक्पृथक्

गते महेश्वरे देवे ते सर्वे यथास्थानं स्थिताः। सर्वैश्च स्वस्वनाम्ना पृथक् पृथक् स्थापना कृता॥

Verse 17

कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम् । वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप

कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम्। वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप॥

Verse 18

तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः । सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि

तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः। सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि॥

Verse 19

आह्वयामासुस्तान् विप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव । क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान्

आह्वयामासुस्तान् विप्रान् सर्वे सर्वेश्वरा इव। क्षान्तदान्तजितक्रोधान् सर्वभूताभयप्रदान्॥

Verse 20

वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान् । ऋग्यजुःसामसंयुक्तांस्तथाथर्वविभूषितान्

वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान्। ऋग्यजुःसामसंयुक्तान् तथाथर्वविभूषितान्॥

Verse 21

चातुर्विध्यं तु सर्वेषां दानं दास्याम गृह्णत । एवमुक्त्वा तु सर्वेषां विप्राणां दानमुत्तमम्

“सर्वेभ्यः चातुर्विधं दानं दास्यामः—गृह्णीत।” इत्युक्त्वा ते सर्वेषां विप्राणां प्रति परमं दानकर्म समारभन्त।

Verse 22

तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम् । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी

तस्मिन्नेव स्थाने ते तेषां भूमिदानमनुत्तमं ददुः—यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च, यावत्तिष्ठति मेदिनी।

Verse 23

तावद्दानं तु युष्माकं परिपन्थी न कश्चन । राजा वा राजतुल्यो वा लोकपालैरनुत्तमम्

तावत् युष्माकं दानं परिपन्थी न कश्चन; राजा वा राजतुल्यो वा, लोकपालैरपि अनुत्तमैः।

Verse 24

दत्तं लोपयते मूढः श्रूयतां तस्य यो विधिः । शोषयेद्धनदो वित्तं तस्य पापस्य भारत

दत्तं यः लोपयति मूढः, तस्य विधिः श्रूयताम्; तस्य पापस्य, हे भारत, धनदो वित्तं शोषयेत्।

Verse 25

शरीरं वरुणो देवः संततीं श्वसनस्तथा । आयुर्नयति तस्याशु यमः संयमनो महान्

वरुणो देवः तस्य शरीरं गृह्णाति, श्वसनः संततिं तथा; तस्य आयुः यमः संयमनो महान् आशु नयति।

Verse 26

निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग्याति भारत । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । भक्तिः कार्या नृपैः सर्वैरिच्छद्भिः श्रेय आत्मनः

निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग् भक्षयति, हे भारत। तस्मात् हे युधिष्ठिर, सर्वप्रयत्नेन सर्वैर्नृपैः स्वात्मश्रेय इच्छद्भिः ब्राह्मणेभ्यः भक्तिपूर्वकं सत्कारः कार्यः।

Verse 27

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्याः पर्णा मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

राजा वृक्षः, ब्राह्मणास्तस्य मूलम्; भृत्याः पर्णानि, मन्त्रिणस्तस्य शाखाः। तस्मात् मूलं यत्नतः रक्षणीयम्; मूले गुप्ते वृक्षस्य न नाशः।

Verse 28

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः। आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत्॥

Verse 29

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा। यस्य यस्य यदा भूमिः तस्य तस्य तदा फलम्॥

Verse 30

देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां नृप । पालयिष्यन्ति सततं तेषां वासस्त्रिविष्टपे

देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां, नृप, पालयिष्यन्ति सततम्। तेषां वासः त्रिविष्टपे भवेत्॥

Verse 31

स्वदत्ता परदत्ता वा यत्नाद्रक्ष्या युधिष्ठिर । मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम्

स्वदत्ता परदत्ता वा भूमिर्यत्नेन रक्ष्या, युधिष्ठिर। नृपाणां नित्यं दानात् श्रेष्ठम् अनुदानस्य पालनम्॥

Verse 32

आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप । तेषां भविष्यते नूनं ये प्रजापालने रताः

आयुः यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप। प्रजापालने रताः ये, तेषां नूनं भविष्यति॥

Verse 33

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वांल्लोकपालान् द्विजोत्तमान् । पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन्

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् लोकपालान् द्विजोत्तमान्। विधानेन समभ्यर्च्य प्रणिपत्य व्यसर्जयत्॥

Verse 34

गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः । लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः

गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः। लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन् भैक्षमात्मनः॥

Verse 35

अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः । अलब्धग्रासमर्द्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः

अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः। अलब्धग्रासमर्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः॥

Verse 36

शापं दत्त्वा तदा क्रोधाद्ब्राह्मणाय युधिष्ठिर । दरिद्राः सततं मूर्खा भवेयुश्च ययुर्गृहान्

तदा क्रोधात् ते ब्राह्मणाय शापं दत्त्वा, हे युधिष्ठिर, ‘त्वं नित्यं दरिद्रो मूर्खश्च भव’ इति अवदन्; एवं शप्त्वा स्वगृहान् ययुः।

Verse 37

तदाप्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणा धनवर्जिताः । शापदोषेण कौबेर्यां संजाता दुःखभाजनाः

ततः प्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणाः धनवर्जिताः अभवन्; शापदोषेण कौबेर्यां दुःखभाजनतां गताः।

Verse 38

न धनं पैतृकं पुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम् । भुञ्जते सकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

पुत्रैः पैतृकं धनं न भुज्यते, न च पिता पुत्रपौत्रिकं धनं भुङ्क्ते; सर्वकालं तथा इति शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 39

कुबेरेशे नरः स्नात्वा यस्तु पूजयते शिवम् । गन्धधूपनमस्कारैः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

कुबेरेशे नरः स्नात्वा यो गन्धधूपनमस्कारैः शिवं पूजयति, स अश्वमेधफलं लभते।

Verse 40

यमतीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पश्यति यमेश्वरम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत सप्तजन्मान्तरार्जितैः

यमतीर्थे तु यः स्नात्वा यमेश्वरं सम्पश्यति, स सप्तजन्मान्तरार्जितैः सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 41

पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम् । यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शृणु

पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा पितृतर्पणं कृत्वा यः तिलैः सह स्नानं करोति, तस्य पुण्यफलं शृणु।

Verse 42

सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः । स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः

तेन तोयेन पितरः पितामहाश्च सुतृप्ताः भवन्ति; स्वर्गस्थाः प्रपितामहाः द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति।

Verse 43

वरुणेशे नरः स्नात्वा ह्यर्चयित्वा महेश्वरम् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

वरुणेश्वरे नरः स्नात्वा महेश्वरं समर्च्य, वाजपेययज्ञस्य पुष्कलं फलं प्राप्नोति।

Verse 44

मृतां कालेन महता लोके यत्र जलेश्वरः । स गच्छेत्तत्र यानेन गीयमानोऽप्सरोगणैः

कालेन महता मृतः सन्, यत्र जलेश्वरः तत्र लोकं यानेन गच्छति, अप्सरोगणैः गीयमानः।

Verse 45

वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम् । जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन्

वातेश्वरे नरः स्नात्वा महेश्वरं सम्पूज्य, कृतकृत्यो भूत्वा लोकपालान् अवेक्षते।

Verse 46

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः । स्नात्वा चतुष्टये लोके अवाप्तं जन्मनः फलम्

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः? चतुष्टये तीर्थसमूहे स्नात्वैव लोकेऽस्मिन्मानुषजन्मफलमवाप्तम्।

Verse 47

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । नित्यं वसन्ति कौरिल्यां लोकपालान्निमन्त्र्य ये

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्; ये कौरिल्यां नित्यं वसन्ति लोकपालान् निमन्त्र्य।

Verse 48

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम्; पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्।