Adhyaya 192

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि

मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । तत्र श्रीपतिं दृष्ट्वा मानवो भुवि पापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 2

महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः

तस्य महर्षेर्जामाता देवो जनार्दनः, भृगोः सम्बन्धी च स एव ॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने

युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने ॥

Verse 4

सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव

सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव ॥

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः

मार्कण्डेय उवाच—संक्षेपेण कथयिष्यामि साध्यस्य महच्चरितम्। न हि विस्तरेण वक्तुं सर्वे महर्षयः समर्थाः।

Verse 6

नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः

नारायणस्य नाभिपङ्कजादुदभूच्चतुर्मुखो देवः। तस्माद्राजन् दक्षोऽङ्गजः दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः।

Verse 7

धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल । नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ

धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवदजः किल। नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ।

Verse 8

मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्

मरुत्वती वसुः ज्ञाना लम्बा भानुमती सती। संकल्पा मुहूर्ता साध्या विश्वावती ककुप्—इत्येताः।

Verse 9

धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप

धर्मपत्न्यो दशैवैताः दाक्षायण्यो महाप्रभाः। तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप।

Verse 10

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः

नरश्च नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । एते विष्णोरंशांशका एव चत्वारो धर्मसूनवः ॥

Verse 11

तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः

तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः ॥

Verse 12

ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्

ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम् ॥

Verse 13

योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः

योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः ॥

Verse 14

ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः

ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः ॥

Verse 15

सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते

सिंहव्याघ्रादयः सौम्याः सह मृगैर्गिरौ चेरुः। तथापि तेषां भारार्ता गौरीव भारपीडिता पृथिवी, हे पृथिवीपते॥

Verse 16

चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः

चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः। देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः, हेऽवनीपाल, परमं क्षोभमागताः॥

Verse 17

देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया

ततः देवराजः शक्रः तयोस्तपसा संतप्तः। तयोर्विघ्नचिकीर्षया तत्राप्सरसः समायोजयत्॥

Verse 18

इन्द्र उवाच । रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते

इन्द्र उवाच—रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे। प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते॥

Verse 19

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि। विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्॥

Verse 20

गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ

गन्धमादनं प्राप्य मम वचनं कुरुध्वम्। तत्र नरनारायणौ द्विजौ तपोदीक्षासमन्वितौ वर्तेते।

Verse 21

तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः

ते धर्मतनयौ परमदुश्चरं तपस्तेपाते। वरारोहाः, तौ अस्माकं कृते परमं तपः कुर्वाणौ वर्तेते।

Verse 22

कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः

कर्मातिशयजनितदीर्घदुःखार्तिनाशनौ तौ। तस्माद्गच्छत; भवतीभिर्भीर्न कार्या—इदं मम वचनम्।

Verse 23

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च, वराङ्गनाः। रूपं वयश्च समालोक्य—मदनोद्दीपनं परम्—कः मानवः कन्दर्पवशं विवशो नाभ्येति?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते

मार्कण्डेय उवाच—इत्युक्त्वा देवराजेन तदा मदनेन समं सर्वा अप्सरसः, वसन्तश्च, हे महीपते, जग्मुः।

Verse 25

गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्

गन्धमादनं प्राप्य पुंस्कोकिलकुलाकुलं माधवो रम्ये वने चचार, यत्र पादपाः प्रोत्फुल्लकुसुमैः शोभिताः।

Verse 26

प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्

दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः प्रववौ; भृङ्गमालारुतरवैः सह वनं परमं रमणीयमभवत्।

Verse 27

गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः

सद्यः वनराजिसमुद्भवः सुरभिर्गन्धः प्रादुरभूत्; स किन्नरोरगयक्षाणां घ्राणतर्पणो बभूव।

Verse 28

वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः

ताः सर्वा वराङ्गनाः नरनारायणावृषी विलोभयितुम् आरब्धाः, वागङ्गललितस्मितैः।

Verse 29

जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप

काचिन्मनोहरं जगौ; तत्राप्सरसः ननृतुः; अन्याऽपि, नृप, मनोहरतरं वादयामास।

Verse 30

हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः

हावभावैः स्रुतहास्यैः वल्गुभाषितैश्च तन्वङ्ग्यः अङ्गनाः तयोः मनःक्षोभाय उद्यमं चक्रुः।

Verse 31

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः

तथापि, हे पृथिवीपते, अध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः तयोः मनसि कश्चिदपि विकारो नाभवत्।

Verse 32

निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः

निवातस्थौ यथा दीपौ अकम्पौ तिष्ठतः, हे नृप, वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव तयोः मनसी।

Verse 33

पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्

अन्यभूमिजलैः पूर्यमाणोऽपि महोदधिः यथा न संक्षोभं याति, तथा तन्मानसं क्वचित् न व्याकुलम्।

Verse 34

सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ

सर्वभूतहितं परं ब्रह्म वासुदेवमयं मन्यमानौ, तौ रागद्वेषयोः वशं न गतौ।

Verse 35

स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्

स्मरोऽपि तयोर्हृदयं प्रवेष्टुं नाशक्नोत्—यथा विद्यामयदीपप्रदीप्ते गृहेऽन्धकारः प्रवेष्टुं न शक्नोति।

Verse 36

पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी

महामुनयः पुष्पोज्ज्वलान् तरुवरान्, वसन्तं, दक्षिणानिलं, ताश्च सर्वा अप्सरसः, कन्दर्पं च ददृशुः।

Verse 37

यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ

यदा ताभ्यां तप आरब्धं तदा पुरुषर्षभ, आत्मनि ब्रह्मणोऽखिलं रूपं गन्धमादनवत् अचलमिव ददृशाते।

Verse 38

दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः

वह्निर्नाममात्रेण दाहाय न, नापो नाममात्रेण क्लेदाय; यतो द्रव्यं स्वयमेव द्रव्यविकारस्य कारणं न भवति।

Verse 39

ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः

ततः परं ब्रह्म स्वरूपतो विज्ञाय विज्ञाय, मधुकन्दर्पयोषित्सु सन्निहितेष्वपि तयोर्विकारो नाभवत्।

Verse 40

ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः

ततः, नृप, वसन्तमदनौ गुरुतरं यत्नं चक्रतुः; ताश्च तन्वङ्ग्यः स्त्रियोऽपि तयोः क्षोभाय पुनः पुनः प्रयतन्ते स्म।

Verse 41

अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा

अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः; तदा ऊरोः वराङ्गीमबलां ससर्जोत्पादयामास।

Verse 42

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते; यस्याः संदर्शनादनु गुणैर्लाघवमभ्येति सर्वमन्यत्।

Verse 43

तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन

तां विलोक्य महीपाल मनसानिलश्चकम्पे; वसन्तो विस्मयं यातः, स्मरः किंचिदिव सस्मार।

Verse 44

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च देवयोषितो वैलक्ष्यं ययुः; तल्लक्ष्यहृदयेक्षणा न रेजुरवनीपाल।

Verse 45

ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ

ततः कामो वसन्तश्च ताश्च पार्थिवाप्सरसः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ मुनिसत्तमौ तुष्टुवुः ॥

Verse 46

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः— प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म; विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः ॥

Verse 47

प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः

प्रसीदतु स वां देवो यस्यैकं रूपमिह द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः ॥

Verse 48

नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्

नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम् ॥

Verse 49

निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु

निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु ॥

Verse 50

शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्

शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमान् आत्मज्ञानमयोऽनघः। नरः समस्तपापानि हन्ति, सर्वदेहिनां हतात्मा भवन्॥

Verse 51

जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै

जटाकलापबद्धौ इमौ नः क्षमावन्तौ सदा। सौम्यास्यदृष्ट्या जन्मार्जितानि पापानि हन्ताम्॥

Verse 52

तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः

तथात्मविद्यादोषेण यः कृतोऽपराधो महान्। त्रैलोक्यवन्द्यौ नाथौ यौ, तौ प्रसादाय समागतौ॥

Verse 53

प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः

प्रसीद देव, विज्ञानधन, मूढदृशामिव। सन्तो हि सततं भान्ति स्वधर्मपरिपालकाः॥

Verse 54

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम्। त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः॥

Verse 55

तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण

तेन सत्येन सत्यात्मन् परमात्मन् सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण ॥

Verse 56

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन् प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत ॥

Verse 57

नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च

नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च ॥

Verse 58

प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः

प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः ॥

Verse 59

मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप

मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप ॥

Verse 60

नारायण उवाच । स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्

नारायण उवाच—स्वागतं माधव, स्वागतं काम; अप्सरसां च भवतीनां अपि स्वागतं। यत्कार्यमागतानां, तदिहास्माभिः सम्यगुच्यताम्॥

Verse 61

यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्

यूयं नूनं संसिद्धिविघ्नायास्माकं बलशत्रुणा संप्रेषिताः; ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनायागताः॥

Verse 62

न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः

न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः लुब्धाः; मन्ये विषयाः सत्यं दारुणस्वभावाः॥

Verse 63

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः, तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः स्युः॥

Verse 64

ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः

वयं सिद्धाः स्म; न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च। माधवश्च निःशङ्कः स्वस्थतां यातु; शाक्रोऽपि निर्भयः प्रयातु॥

Verse 65

योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च

योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः, स एव समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च परमात्मा।

Verse 66

उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः

एतेषां सर्वेषामुत्पत्तिहेतुः स एव, यस्मिन्सर्वं प्रलीयते; सर्वावासी देवत्वात् ‘वासुदेव’ इति उदाहृतः।

Verse 67

वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्

वयं तस्य चतुर्व्यूहस्य अंशांशकाः; तदादेशितवार्त्मानौ देहिनां जगद्बोधाय चरावः।

Verse 68

तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः

तं सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनं पश्यन्तौ, रागादीन् कथं पश्यावः? वयं विभेदिनः कथं स्याम?

Verse 69

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे—यदा स एव भूतात्मा, तदा द्वेषादयः कथम्?

Verse 70

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः ॥

Verse 71

ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा

ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा ॥

Verse 72

यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्

यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान् ॥

Verse 73

मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु

मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु ॥

Verse 74

यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः

यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः ॥

Verse 75

जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः

जायमानः कथं नाम रागद्वेषौ तथा लोभं जनयेत्, यदा विष्णुरेवात्मा परमश्चेति, हे अमराङ्गनाः?

Verse 76

सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः

सर्वभूतमये सर्वगे सर्वधातरि विष्णौ, पृथग्भावकल्पनां निपात्य, रागादिगुणः कुतो भवेत्?

Verse 77

एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः

एवं हे अबलाः, अस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चैक एवात्मा; तन्मात्रैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः?

Verse 78

सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्

इयं सम्यग्दृष्टिः प्रोक्ता—समस्तैक्यावलोकिनी; पृथग्विज्ञानमात्रं तु लोकसंव्यवहारवत्।

Verse 79

भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः

भूतेन्द्रियान्तःकरणप्रधानपुरुषात्मकं ह्येतदखिलं जगत्; एवं सति भेदः किमात्मकः स्यात्?

Verse 80

भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्

समुद्रस्य सलिलोर्मयः उत्पद्यन्ते लयं यान्ति च; न तु जलभेदेन भिन्नाः। तथैवैक्यादेवेदं जगत् प्रतीयते।

Verse 81

यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्

यथाग्नेः अर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराश्च दृश्यन्ते, तथापि न तेऽग्नितो भिन्नाः; तथैव जगदिदं ब्रह्मणो न भिन्नम्।

Verse 82

भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्

भवतीभिः कृत इव योऽस्माकं क्षोभः, स पुरन्दरः कारयति; विवेकाचारचेतसां तु एतदप्यसत्।

Verse 83

भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः

भवत्यश्च स देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः, समुद्राद्रिवनोपेताः—एते सर्वे मद्देहान्तरगोचराः।

Verse 84

यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्

यथैषा चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः प्रदर्शिता, तथैवाखिलं जगदपि तादृशमेव दर्शयिष्यामि।

Verse 85

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः ॥

Verse 86

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात् ॥

Verse 87

भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ

भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ ॥

Verse 88

यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः

यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः ॥

Verse 89

तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता

तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता ॥

Verse 90

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगहेतवे । न च तपश्चर्यया व्रतैर्वा अप्राप्तफललाभेच्छया वयं प्रवृत्ताः ॥

Verse 91

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनतत्परः ॥

Verse 92

यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव

यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव ॥

Verse 93

कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्

कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम् ॥

Verse 94

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव ॥

Verse 95

या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति

या चेयम् उर्वशी मत्तः समुद्भूता, हे पुरन्दर; एषा त्रेताग्निहेतुभूता भूत्वा, एवं प्राप्य भविष्यति।

Verse 192

अध्याय

अध्यायः। (अयं विभागसूचकः शीर्षपदः।)