Adhyaya 219
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo मुनिः नर्मदायाः दक्षिणतटे स्थितस्य परमस्य तीर्थस्य कोटीश्वरस्य माहात्म्यं तत्त्वतः प्रवदति। तत्र स्नानं दानं च तथा सर्वं कर्म—शुभमशुभं वा—कोटिगुणं भवतीति मुख्यो नियमः प्रतिपाद्यते। देवाः गन्धर्वाश्च शुद्धाः ऋषयश्च ‘कोटितीर्थे’ दुर्लभां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति पूर्ववृत्तान्तैः तस्य तीर्थस्य प्रमाणं दर्श्यते। तत्र महादेवः कोटीश्वररूपेण प्रतिष्ठित इति, देवादिदेवेशस्य केवलं दर्शनमपि अनुत्तरसिद्धये साधनमिति च कथ्यते। अन्ते दिशानुसारिणी तीर्थभूगोलव्यवस्था निर्दिश्यते—दक्षिणमार्गे तपस्विनः पितृलोकसम्बन्धिनः, नर्मदायाः उत्तरतटे तु श्रेष्ठाः मुनयः देवलोकसम्बन्धिन इति शास्त्रनिश्चयः प्रतिपाद्यते। एवम् एतदध्यायः स्थलमाहात्म्यं, देशे कर्मणां फलवृद्धिनियमं, नदीतट-लोकव्यवस्थां च समन्वयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
श्रीमार्कण्डेय उवाच—नर्मदादक्षिणे कूले कोटीश्वरं परं तीर्थम्। यत्र स्नानं दानं च सर्वं कर्म कोटिगुणं भवेत्।
Verse 2
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ये तथामलाः । कोटितीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ता भुवि दुर्लभाम्
तत्र देवाः सगन्धर्वा अमला ऋषयश्च, कोटितीर्थे भुवि दुर्लभां परां सिद्धिं सम्प्राप्ताः।
Verse 3
स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरो नृप । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
तत्र नृप कोटीश्वरनाम्ना महादेवः स्थापितः। तं देवदेवेशं दृष्ट्वा जनोऽनुत्तमां सिद्धिं प्राप्नोति॥
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् । क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ सर्वं कोटिगुणं भवेत्
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ यत्किञ्चित् शुभमशुभं वा क्रियते, तत्सर्वं कोटिगुणफलप्रदं भवेत्॥
Verse 5
तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः । सिद्धा मृताः पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते
तत्र दक्षिणमार्गस्थाः केचिन्मुनिसत्तमाः। सिद्धाः सन्तो देहत्यागे ध्रुवं पितृलोकपदं यान्ति॥
Verse 6
उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुंगवाः । देवलोकं गताः पूर्वमिति शास्त्रस्य निश्चयः
उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुङ्गवाः। ते पूर्वं देवलोकं यान्तीत्येष शास्त्रनिश्चयः॥