Adhyaya 189

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । उदीर्णो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधरः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो, राजेन्द्र, परमशोभनं तीर्थं गच्छेत्; यत्रोदीर्णो वाराहः धरणीधरः अभवत्।

Verse 2

धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीमिमाम् । स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः

धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीमिमाम् । स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः ॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कथमुदीर्णरूपोऽभूद्वाराहो धरणीधरः । वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः

युधिष्ठिर उवाच । कथमुदीर्णरूपोऽभूद्वाराहो धरणीधरः । वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः ॥

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः । शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः

मार्कण्डेय उवाच । आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः । शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः ॥

Verse 5

बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ । अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम्

बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ । अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम् ॥

Verse 6

दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम्

दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम् ॥

Verse 7

देवा ऊचुः । नमो नमस्ते देवेश सुरार्तिहर सर्वग । विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्भयात्

देवा ऊचुः—नमो नमस्ते देवेश! सुरार्तिहर! सर्वग! विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यम्। महद्भयात् सर्वान् अस्मान् त्राहि।

Verse 8

इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्युवाच किमुपस्थितम् । कार्यं वदध्वं मे देवा यत्कृत्यं मा चिरं कृथाः

दैवतैः एवम् उक्तो देवः उवाच—किम् उपस्थितम्? हे देवा, मे कार्यं वदत; यत्कर्तव्यं तत् मा चिरं कृथाः।

Verse 9

देवा ऊचुः । धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति । तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ

देवा ऊचुः—धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति। हृषीकेश, ताम् उद्धर; लोकान् स्थितौ संस्थापय।

Verse 10

एवमुक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः । वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः

एवम् उक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः। वाराहं रूपम् आस्थाय सर्वयज्ञमयो विभुः।

Verse 11

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम् । कृत्वाऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम्

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम्। अनन्तं पादपीठं कृत्वा दंष्ट्राग्रेण भुवम् उद्धरन्।

Verse 12

सपर्वतवनामुर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् । उद्धृत्य भगवान् विष्णुरुदीर्णः समजायत

सपर्वतवनामुर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् उद्धृत्य भगवान् विष्णुः महोन्नतः समजायत।

Verse 13

दर्शयन्पञ्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे । तथाद्यं कोरलायां तु द्वितीयं योधनीपुरे

उत्तरे नर्मदातटे पञ्चधात्मानं दर्शयन्—आद्यं कोरलायां, द्वितीयं योधनीपुरे।

Verse 14

जयक्षेत्राभिधाने तु जयेति परिकीर्तितम् । असुरान्मोहयल्लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः

जयक्षेत्राभिधाने तु ‘जय’ इति परिकीर्तितम्; असुरान् मोहयन् लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः।

Verse 15

पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः । अतस्तु नृपशार्दूल श्वेत इत्याभिधीयते

पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः; अतस्तु नृपशार्दूल ‘श्वेत’ इत्यभिधीयते।

Verse 16

उद्धृत्य जगतां देवीमुदीर्णो भृगुकच्छके । ततः पञ्चम उदीर्णो वराह इति संज्ञितः

उद्धृत्य जगतां देवीम् उदीर्णो भृगुकच्छके; ततः पञ्चम उदीर्णो ‘वराह’ इति संज्ञितः।

Verse 17

इति पञ्चवराहास्ते कथितः पाण्डुनन्दन । युगपद्दर्शनं चैषां ब्रह्महत्यां व्यपोहति

इति ते पाण्डुनन्दन पञ्च वराहाः सम्यक् कथिताः। एषां युगपद्दर्शनं ब्रह्महत्यादिपापं अपि व्यपोहति॥

Verse 18

ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः । गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने

ज्येष्ठमासे सितपक्षे विशेषतः एकादश्याम्। दशमीदिने सम्प्राप्ते ह्यादिवराहं गत्वा पश्येत्॥

Verse 19

हविष्यमन्नं भुञ्जीयाल्लघुसायं गते रवौ । रात्रौ जागरणं कुर्याद्वाराहे ह्यादिसंज्ञके

गते रवौ लघुसायं हविष्यमन्नं भुञ्जीत। रात्रौ ह्यादिसंज्ञके वाराहे जागरणं कुर्यात्॥

Verse 20

ततः प्रभाते ह्युषसि संस्नात्वा नर्मदाजले । संतर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः

ततः प्रभाते उषसि नर्मदाजले संस्नात्वा। तिलैर्यवविमिश्रितैः पितृदेवांश्च संतर्पयेत्॥

Verse 21

धेनुं दद्याद्द्विजे योग्ये सर्वाभरणभूषिताम् । निर्ममो निरहङ्कारो दानं दद्याद्द्विजातये

योग्ये द्विजे सर्वाभरणभूषितां धेनुं दद्यात्। निर्ममो निरहङ्कारो द्विजातये दानं प्रयच्छेत्॥

Verse 22

गत्वा सम्पूजयेद्देवं वाराहं ह्यादिसंज्ञितम् । अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेज्जयं त्वरन्

तत्र गत्वा विधिवत् सम्पूजयेद् देवम् आदिसंज्ञितं वाराहम्। एवम् अनेन विधिना पूज्य पश्चात् त्वरितं जयाख्यं स्थानं गच्छेत्॥

Verse 23

त्वरितं तु जयं गत्वा पूर्वकं विधिमाचरेत् । अश्वं दद्याद्द्विजाग्र्याय जयपूर्वाभिनिर्गतम्

त्वरितं जयम् उपगम्य पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत्। जयपूर्वाभिनिर्गतम् अश्वं द्विजाग्र्याय दद्यात्॥

Verse 24

लिङ्गे चैव तिला देयाः श्वेते हिरण्यमेव च । उदीर्णे च भुवं दद्यात्पूर्वकं विधिमाचरेत्

लिङ्गे च तिलाः देयाः श्वेतं हिरण्यमेव च। उदीर्णे च भुवं दद्यात्, पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत्॥

Verse 25

अनस्तमित आदित्ये वराहान्पञ्च पश्यतः । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

अनस्तमिते आदित्ये पञ्च वराहान् पश्यतः। यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु॥

Verse 26

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । एभिस्तु सह संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। एभिः सह तु संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्॥

Verse 27

स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपबृंहणम् । आ जन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम

स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारसङ्गमजन्यं यत्पापं, हे भरतसत्तम, तदाजन्ममरणपर्यन्तं न निवर्तते।

Verse 28

तीर्थपञ्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः । युगपच्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात्

तीर्थपञ्चकपूतस्य विशेषतो वैष्णवस्य तानि पापानि युगपत् विनश्यन्ति, तूलराशिरिवानलात्।

Verse 29

नारायणानुस्मरणाज्जपध्यानाद्विशेषतः । विप्रणश्यन्ति पापानि गिरिकूटसमान्यपि

नारायणानुस्मरणात्, विशेषतो जपध्यानात्, गिरिकूटसमान्यपि पापानि सम्यग्विप्रणश्यन्ति।

Verse 30

दृष्ट्वा पञ्च वराहान्वै पौरुषे महति स्थितः । आप्लवन्नर्मदातोये श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

पञ्च वराहान् दृष्ट्वा, महति पौरुषे व्रते स्थितः, नर्मदातोये आप्लवन्, यथाविधि श्राद्धं कुर्यात्।

Verse 31

उदयास्तमनादर्वाग्यः पश्येल्लोटणेश्वरम् । कलेवरविमुक्तः स इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

उदयास्तमनात् पूर्वं यो लोटणेश्वरं पश्येत्, स कलेवरविमुक्तो भवतीति शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम् । पौरुषे क्रियमाणेऽपि न सिद्धिर्जायते यदि

सहसा मुक्तिं प्रयाति—दुष्प्रापां परमेश्वरीं—यदि पौरुषे क्रियमाणेऽपि साधारणोपायैः सिद्धिर्न जायते।

Verse 33

ब्रुवन्ति स्वर्गगमनमपि पापान्वितस्य च । यत्र तत्र गतस्यैव भवेत्पञ्चवराहकी

पापान्वितस्यापि स्वर्गगमनं ब्रुवन्ति; यत्र तत्र गतस्यैव पञ्चवराहक्याः पुण्यं निश्चयेन भवेत्।

Verse 34

ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेन्नरः । आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गमुदीर्णमेव च

ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र नरो वसेत्; आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गं चोदीर्णमेव च (द्रष्टव्यं/सेव्यं)।

Verse 35

आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः । ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना

तामाश्रित्य यतस्ततः वराहास्तु द्रष्टव्याः; ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ प्रभुविष्णुना विष्णुना (ते) विशेषतः प्रकाश्यन्ते।

Verse 36

वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता धरणी विभो । पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी

वाराहं रूपमास्थाय धरणी विभो त्वयोद्धृता; तेनैतत् पुण्यात् पुण्यतमं ह्यशेषाघौघनाशिनी (भवति)।

Verse 37

दृष्ट्वा पञ्चवराहान्वै क्रोडमुदीर्णरूपिणम् । पूजयित्वा विधानेन पश्चाज्जागरणं चरेत्

पञ्चवराहान् क्रोडमुदीर्णरूपिणो दृष्ट्वा विधानेन तान् सम्यक् पूजयेत्। ततः पश्चात् जागरणव्रतं रात्रौ समाचरेत्॥

Verse 38

सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः । पुराणश्रवणैर्नृत्यैर्गीतवाद्यैः सुमङ्गलैः

सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेन भक्त्या प्रज्वाल्य, पुराणश्रवणैः नृत्यैः गीतवाद्यैश्च सुमङ्गलैः जागरणं कुर्यात्॥

Verse 39

वेदजाप्यैः पवित्रैश्च क्षपयित्वा च शर्वरीम् । यत्पुण्यं लभते मर्त्यो ह्याजमीढ शृणुष्व तत्

वेदजाप्यैः पवित्रैश्च अन्यैश्च शुद्धिजपैः शर्वरीं क्षपयित्वा, यत्पुण्यं मर्त्यो लभते, हे आजमीढ, तत् शृणुष्व॥

Verse 40

रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा च देवो जगतां पतिर्हरिः । एकादशी पापहरा नरेन्द्र बह्वायासैर्लभ्यते मानवानाम्

रेवाजलं पृथिव्यां पुण्यतमं, तथा जगतां पतिः देवो हरिः। एकादशी पापहरा, नरेन्द्र, मानवानां बह्वायासैर्लभ्यते॥

Verse 41

एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्घानि राजन् । नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्तुं शक्ताः किं न तद्ब्रूहि राजन्

एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि पापसङ्घानि राजन् हन्तुं शक्तानि। नैते सर्वे युगपद्वै समेता अपि हन्तुं शक्ताः; किं न तद् ब्रूहि राजन्॥

Verse 42

यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो श्रुतं च यच्छङ्कराच्चन्द्रमौलेः । श्रुत्वेदमिच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः

धर्मसूनो! यथैतत्तवोक्तं तथा शङ्कराच्चन्द्रमौलेः श्रुतम्। एतच्छ्रुत्वा श्रद्धया सर्वपापैः प्रमुच्यते; एतत्पठन् वृत्रशत्रोरिन्द्रस्य पदं प्राप्नोति।

Verse 189

अध्याय

अध्यायः (समाप्तिसूचकः)।