Adhyaya 106
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 106

Adhyaya 106

अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नृपं प्रति महīपालतीर्थस्य माहात्म्यं विधिपूर्वकं निरूपयति। नर्मदातटे स्थितं तत् तीर्थं परमशोभनं सौभाग्यकरं च, स्त्रीपुरुषयोः विशेषतः दुर्भाग्यचिह्नितानां हितकरम् इति कथ्यते। तत्र उमायाः रुद्रस्य च लक्षितं पूजनं कर्तव्यम्—इन्द्रियनिग्रहयुक्तं शीलं, तृतीयातिथौ उपवासः, तथा योग्यब्राह्मणदम्पत्योः भक्त्या आवाहनं च। आतिथ्यविधौ गन्धानुलेपनं माल्यभूषणं सुगन्धवस्त्रप्रदानं, पायसकृसरादिभिः भोजनं, ततः प्रदक्षिणा, तथा ‘महादेवः सह गौऱ्या मम प्रसन्नो भवतु, अवियोगः सदा भवतु’ इत्यादि भक्तिवाक्यप्रयोगः निर्दिश्यते। एतद्विधेः अवमाननं दीर्घदुःखदरिद्र्यवन्ध्यत्वादिदुर्भाग्यहेतुः, सम्यगनुष्ठानं तु विशेषतः ज्येष्ठशुक्लपक्षे तृतीयायां पापनाशकं दानैश्च पुण्यवृद्धिकरम्। गौरीशिवस्वरूपत्वेन ब्राह्मणीब्राह्मणयोः पूजनं, सिन्दूरकुङ्कुमादिभिः मङ्गलद्रव्यैः अलङ्कारः, आभरणधान्यभोजनादिदानं च उक्तम्। फलश्रुतौ—पुण्यवृद्धिः, शङ्करानुगुणं भोगसौभाग्यं, अपुत्रस्य पुत्रलाभः, दरिद्रस्य धनलाभः, तथा नर्मदायां कामदं महīपालतीर्थम् इति निष्कर्षः।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् । सौभाग्यकरणं दिव्यं नरनारीमनोरमम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम्। सौभाग्यकरणं दिव्यं नरनारीमनोरमम्॥

Verse 2

तत्र या दुर्भगा नारी नरो वा नृपसत्तम । स्नात्वार्चयेदुमारुद्रौ सौभाग्यं तस्य जायते

तत्र, नृपसत्तम, या दुर्भगा नारी नरो वा; स्नात्वा उमामहेश्वरौ समर्चयेत्, तस्य सौभाग्यं निश्चयेन जायते।

Verse 3

तृतीयायामहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः । निमन्त्रयेद्द्विजं भक्त्या सपत्नीकं सुरूपिणम्

तृतीयायामेऽहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः; भक्त्या सुरूपिणं सपत्नीकं द्विजं निमन्त्रयेत्।

Verse 4

गन्धमाल्यैरलंकृत्य वस्त्रधूपादिवासितम् । भोजयेत्पायसान्नेन कृसरेणाथ भक्तितः

गन्धमाल्यैरलङ्कृत्य वस्त्रधूपादिवासितम्; भक्तितः पायसान्नेन कृसरेण च भोजयेत्।

Verse 5

भोजयित्वा यथान्यायं प्रदक्षिणमुदाहरेत् । प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः

भोजयित्वा यथान्यायं प्रदक्षिणं समाचरेत्; ‘प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीकः वृषध्वजः’ इति जपेत्।

Verse 6

यथा ते देवदेवेश न वियोगः कदाचन । ममापि करुणां कृत्वा तथास्त्विति विचिन्तयेत्

‘यथा ते देवदेवेश न वियोगः कदाचन; ममापि करुणां कृत्वा तथास्तु’ इति मनसा विचिन्तयेत्।

Verse 7

एवं कृते ततस्तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भाषितम्

एवं कृते ततः तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतं, तत्सर्वं ते प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भाषितम्।

Verse 8

दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्र्यं शोकबन्धनम् । वन्ध्यत्वं सप्तजन्मानि जायते न युधिष्ठिर

दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्र्यं शोकबन्धनम्। वन्ध्यत्वं सप्तजन्मानि जायते न युधिष्ठिर॥

Verse 9

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे तृतीयायां विशेषतः । तत्र गत्वा तु यो भक्त्या पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे तृतीयायां विशेषतः। तत्र गत्वा तु यो भक्त्या पञ्चाग्निं साधयेत्ततः॥

Verse 10

सोऽपि पापैरशेषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः । गुग्गुलं दहते यस्तु द्विधा चित्तविवर्जितः

सोऽपि पापैरशेषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः। गुग्गुलं दहते यस्तु द्विधा चित्तविवर्जितः॥

Verse 11

शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः । तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्य उत्क्रान्तिर्जायते यदि

शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः। तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्य उत्क्रान्तिर्जायते यदि॥

Verse 12

देहपाते व्रजेत्स्वर्गमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । सितरक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैश्च विविधैः शुभैः

देहपाते स स्वर्गं व्रजतीत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्। श्वेतै रक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैर्विविधैः शुभैः॥

Verse 13

ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि । पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धधूपैः सुशोभनैः

ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि। पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धधूपैः सुशोभनैः॥

Verse 14

कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत् । कल्पयेत स्त्रियं गौरीं ब्राह्मणं शिवरूपिणम्

कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत्। कल्पयेत स्त्रियं गौरीं ब्राह्मणं शिवरूपिणम्॥

Verse 15

तेषां तद्रूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः । कङ्कणं कर्णवेष्टं च कण्ठिकां मुद्रिकां तथा

तेषां तद्रूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः। कङ्कणं कर्णवेष्टं च कण्ठिकां मुद्रिकां तथा॥

Verse 16

सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम । अन्यान्यपि च दानानि तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः

सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम। अन्यान्यपि च दानानि तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः॥

Verse 17

सर्वदानैश्च यत्पुण्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः । सहस्रगुणितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा

सर्वदानैः समं यत्पुण्यं लभ्यते, तत् अत्र निःसंशयम्। सर्वं सहस्रगुणितं भवति; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 18

शङ्करेण समं तस्माद्भोगं भुङ्क्ते ह्यनुत्तमम् । सौभाग्यं तस्य विपुलं जायते नात्र संशयः

तस्मात् स शङ्करेण समं ह्यनुत्तमं भोगं भुङ्क्ते। तस्य विपुलं सौभाग्यं जायते, नात्र संशयः।

Verse 19

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् । राजेन्द्र कामदं तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम्

राजेन्द्र! नर्मदायां व्यवस्थिते कामदे तीर्थे अपुत्रोऽपि पुत्रं लभते, अधनोऽपि धनमाप्नोति।

Verse 106

। अध्याय

अध्यायः (इति अध्यायसमाप्तिसूचकः)।