Adhyaya 84

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—अत्रैव पुरातनमितिहासमिमं वक्ष्यामि; कैलासे भक्त्या षण्मुखाय पृष्टं शिवेनोदितम्।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्

ईश्वर उवाच—पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द, रामेण रावणो हतः; तदा चतुर्दश कोट्यो ब्रह्मरक्षसां निहताः।

Verse 3

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक

तेषु हतेषु तत्रैव दिवौकसां रक्षणार्थं, पुत्रक, त्रिषु लोकेषु महानन्दोऽभवत्।

Verse 4

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः

ततः सीतां समासाद्य वानरपुङ्गवैः सह, रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः; तस्मै राज्यं समर्पयामास स लक्ष्मणाग्रजः।

Verse 5

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा

तस्मिन्प्रशासति तदा राज्यं निहतकण्टकं कृत्वा, कृतकार्यो हनुमान् पुरा कैलासं जगाम।

Verse 6

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा

ततो नन्दी प्रतीहारः, रुद्रांशमपि तं कपिं, पापौघहारिणा रुद्रेण सह न संगमयामास।

Verse 7

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्

तेन पृष्टोऽथ नन्दी—“किं मया पातकं कृतं, येन पुण्यं रुद्रवपुः अम्बिकान्वितं न पश्यामि?” इति।

Verse 8

नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति

नन्द्युवाच—“कपीन्द्र, देवहेतुना तवावतरणं कृतम्; तथापि कृतं पापं हि उपभोगेनैव शाम्यति।”

Verse 9

हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः

हनुमानुवाच—“नन्दिन्, देवकार्यकारिणा मया किं पापं कृतम्? दुष्टा राक्षसाः हताः, ये विप्रयज्ञाङ्गघातिनः।”

Verse 10

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

ततः तदालापकुतूहली हरः द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुनः पुरःस्थितं निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसं कपीश्वरं प्रेक्ष्य उवाच।

Verse 11

ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर

ईश्वर उवाच—गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती। सर्वपापहरा नद्यः; तासु स्नानं समाचर॥

Verse 12

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम्। सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर॥

Verse 13

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे

तत्र स्नात्वा महापापं ममाज्ञया गमिष्यति। अथ हनुमान् वेगादुत्पत्य श्रीरेवादक्षिणे तटे समुपागमत्॥

Verse 14

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः

जगाम सुमहानादः तपश्चक्रे सुदुष्करम्। तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः प्रशाम्यत्॥

Verse 15

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः

विलीनं पार्थ कालेन ईशप्रसादतः तमः। ततः देवैः समं देवो हरस्तत्तीर्थमगमद्ध्रुवम्॥

Verse 16

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः

कपिमालिङ्ग्य भगवान् वरं तस्मै प्रदत्तवान्। अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः॥

Verse 17

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा

कपितीर्थं ततो जातं तत्र तस्थौ स्वयं हरः। हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा॥

Verse 18

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत्। सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा॥

Verse 19

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः। यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्॥

Verse 20

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्

हनुमानप्ययोध्यां समागत्य श्रीरामं द्रष्टुमिच्छन् । कुशलप्रश्नं चकार, स्वस्वरूपं निजतत्त्वं च न्यवेदयत् ॥

Verse 21

श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्

श्रीराम उवाच— देवकार्यं मम कार्यं च कुर्वतः तव सति, अहं पापीयानिवाभवं; अतस्तपस्तप्स्याम्यहं निःसंशयम् ॥

Verse 22

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः

तत्रैव रेवायाः पापहारिण्याः दक्षिणकूले राघवः । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ निश्चलः ॥

Verse 23

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवायां स्नानविधिं शुभं नित्यं समाचरन् । तदाज्ञया लक्ष्मणोऽपि तस्य शुश्रूषणं चकार ॥

Verse 24

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ

तदा तौ रामलक्ष्मणौ लिङ्गे स्थापयामासतुः । हे महामते, रेवातीरे सत्यतपसः प्रभावात् तौ वीरौ निष्पापतां जग्मतुः ॥

Verse 25

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे

ततः तदा देवपुरोगमो हरः पुण्यमुनीश्वरैः सह तत्रागतः। आगत्य स वरं ददौ, तं देशं परमं तीर्थं चकार, निजां कलां तत्र तीर्थे विमोचयामास॥

Verse 26

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्

मुनिभिः सर्वतीर्थसमाहृतं कुम्भोदकं भुवि क्षिप्तम्। तत्रैकस्थं लिङ्गं जातं, तस्य नाम ‘कलाकुम्भ’ इति॥

Verse 27

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्

तदा तल्लिङ्गं ‘कुम्भेश्वर’ इति ख्यातं, देवगणार्चितं बभूव। रामोऽपि देवनित्यसेवितं तल्लिङ्गं भक्त्या पूजयामास॥

Verse 28

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः

ततो देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये वरं ददौ। चतुर्विंशतितमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः॥

Verse 29

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा

यदा कन्यागतः पङ्गुः गुरुणा सहितो भवेत्। तदैव देवयात्रेयं—इति देवा मुदा जगुः॥

Verse 30

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलप्राप्तिर्भवति, तथैवात्र रेवास्नानेन लिङ्गदर्शनैश्च जनाः सममेव पुण्यफलम् आप्नुवन्ति।

Verse 31

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख

येऽत्र नर्मदातटे कुम्भेश्वरसमीपे स्थित्वा पितॄणां श्राद्धं करिष्यन्ति, तेषां तत्फलं शृणु हे षण्मुख।

Verse 32

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः

सर्वदेहिनां शरीरे यावन्तो रोमकूपाः स्युः, तावद्वर्षप्रमाणेन पितॄणामक्षया गतिः (पुण्यवृद्धिः) भवति।

Verse 33

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्

पृथिव्यां ये सर्वे देवताः, यानि च सर्वतीर्थानि सन्ति, तेषां तत्सर्वफलम् मर्त्याः केवलं लिङ्गत्रयविलोकनात् लभन्ते।

Verse 34

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा

अपुत्रोऽपि पुत्रं लभते, निर्धनो धनमाप्नोति, सरोगो रोगैः प्रमुच्यते; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 35

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः

सिंहराशौ गते जीवे गोदावर्यां यत् पुण्यफलं भवति, तत् स्कन्द! कुम्भेश्वरसमीपे द्वादशगुणं भवति।

Verse 36

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्

ये कुम्भशम्भुं उमापतिं जानन्ति, न तु नर्मदादक्षिणकूले तं पश्यन्ति, तेषां जन्म निरर्थकं भवति।

Verse 37

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्

यथा मुनिशासनात् गोदावर्यात्रा कर्तव्या, तथा देवभाषितेयं विधिः चतुर्विंशतिमे वर्षे कर्तव्येति।

Verse 38

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके

यावच्चन्द्रसूर्यौ तिष्ठतः, यावच्च दिवि तारकाः सन्ति, तावत् रेवाकुम्भेश्वरान्तिके दत्तं दानम् अक्षयं भवति।

Verse 39

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा

तत्र विचक्षणैर्लोकैः महादानानि देयानि; अत्र गोदानं प्रशंसन्ति, तथा सौवर्णं राजतं च दानम्।

Verse 40

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति

यस्याः स्मरणमात्रेण पापसञ्चयो विनश्यति, तस्याः रेवादेव्याः स्नानेन तु, हे स्कन्द, ब्रह्महत्यापापमपि नूनं व्यपोह्यते।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्, हे युधिष्ठिर, स शिवशासनात् कुलस्य एकोत्तरं शतं पीढीः समुद्धरेत्।

Verse 42

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्

यानि कानि च तीर्थानि सरांसि च समुद्रपर्यन्तानि, तानि सर्वाणि इह शिवलिङ्गार्चनस्य पुण्यस्य षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति।

Verse 43

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्

एवं हरीश्वरपुरोगमा देवाः वरं दत्त्वा, तस्य तीर्थस्योत्तमं नाम प्रथमं प्रकीर्त्य, पुनः स्वस्थानं जग्मुः।

Verse 44

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्

अस्य तीर्थस्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः, नर्मदाजलप्रभावेन निष्पापः सन् अयोध्यां प्रविवेश।

Verse 45

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्

ततः सः सौवर्णीं सीतां निर्माय यज्ञं चकार। मुनीन् लोकान् देवताश्च स्वकुलं च सम्यगनुमन्त्र्य॥

Verse 46

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम्। तस्मात् लोकैर्नियमेन तत्र लिङ्गदर्शनं कर्तव्यम्॥

Verse 47

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्

तावत्पापानि देहेषु महापातकसम्भवान्यपि। यावन्न पश्यति जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्॥

Verse 48

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। ये ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं हरं परं द्रक्ष्यन्ति॥

Verse 49

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात्। तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्॥

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श

मार्कण्डेय उवाच—शम्भोर्वचः श्रुत्वा षडाननः स आदरेण पितुः पदयुगाम्बुजं नत्वा, गिरिशस्रवन्तीनद्याः दक्षिणतटं सम्प्राप्य कीशाग्र्य-राम-कलशाख्याञ्शिवान् ददर्श।

Verse 84

। अध्याय

अध्यायः—इति अध्यायचिह्नम्।