Adhyaya 49

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः । उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्

मार्कण्डेय उवाच—अन्धकं निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः; उमया सहितो रुद्रः कैलासं पर्वतमगमत्।

Verse 2

आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम्

ततः ब्रह्मादयः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः समागताः। हृष्टतुष्टमनाः सर्वे पार्वतीपतिं महेश्वरं प्रणेमुः॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः । निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह

ईश्वर उवाच—ये केचन समागताः सर्वे ते उपविशन्तु। गीर्वाणानां हितार्थं ह्येष दानवो निहतो मया, पितामह॥

Verse 4

रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते । शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः

तस्य रक्तेन मे शूलं निर्मलं नैव जायते। शुभव्रत-तपो-ಜಪ-रतः सन् स ब्रह्मन् मया हतः॥

Verse 5

कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख । आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः

चतुर्मुख! अहं सम्यक् तीर्थयानं कर्तुमिच्छामि। इह संगता यूयं सर्वे मया सार्धम् आगच्छन्तु॥

Verse 6

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ । प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रति निर्ययौ। प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः समुपास्य जगाम॥

Verse 7

अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप । नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः

हे नृप, सर्वेषु तीर्थेष्ववगाह्यापि नैर्मल्यं नाभवत्। ततः देवैः समन्वितो देवो नर्मदां जगाम॥

Verse 8

उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः । गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम्

उत्तरं दक्षिणं च कूलमवागाहत् प्रियव्रतः। ततः स दक्षिणे कूले भृगुसंज्ञं गिरिं ययौ॥

Verse 9

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते । भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते। भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह॥

Verse 10

मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् । तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः

यतः स्थानं मनोहारि सर्वेषां वै दिवौकसाम्। तत्तीर्थं विशिष्टं मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः॥

Verse 11

गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् । निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्

शूलेन गिरिं विव्याध भिन्नं तेन रसातलम्। निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्॥

Verse 12

देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती । पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती

तत्र देवैराह्वानिता महापुण्या भारती प्रादुरभवत्; पर्वतात् च निःसृता महापुण्या सरस्वती।

Verse 13

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः । तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्

तत्र द्वितीयः सङ्गमोऽस्ति, यथा प्रयागे वेण्यां सितासितयोः सङ्गमः; तत्रैव स्वयं देवो ब्रह्मा ‘ब्रह्मेश’ इति ख्यातं लिङ्गमुत्तमं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 14

संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः

स तं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमं लिङ्गं संस्थापयामास; तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः तिष्ठति।

Verse 15

तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता । अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च

तत्र सदा विष्णुपादाग्रसंस्थिता तिष्ठति; कुण्डमध्यस्थितस्य चाम्भसो न भवेन्मार्गः।

Verse 16

शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप । तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी

शूलाग्रेण कृता रेखा; ततस्ततोयं वहेन्नृप; तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी वहति।

Verse 17

जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम । शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि

हे नृपोत्तम! जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नाम; शूलभेदे च देवेशं यथाविधि पूजयेत्, स्नानं च कुर्यात्।

Verse 18

आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् । तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः

स आत्मानं शुद्धं मन्यते, न किंचित् कल्मषं कृतमिव; तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः स्थितः।

Verse 19

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः । सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम्

तत्र देवदेवेशः शूलपाणिरात्मना प्रतिष्ठितः; सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं परं, सर्वदेवमयं हि तत्।

Verse 20

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः

तत्तीर्थं सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्; तत्र तीर्थे जगद्गुरुः देवदेवं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 21

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् । क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः

ततो रक्षापालान् नियोज्य शतं साष्टविनायकान्; शतं साष्टं क्षेत्रपालास्तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः।

Verse 22

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति । केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च

विघ्ना एव तस्योपजायन्ते योऽत्र स्थातुमिच्छति। केषाञ्चित् कुटुम्बतो दुःखं, केषाञ्चित् तटेषु व्याघ्रवत्, केषाञ्चित् कृषिक्षेत्रेषु च॥

Verse 23

केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः । परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा

केचित् सभासु रञ्जन्ते विवादेषु च कुर्वते। केचिद् द्रव्यार्जने सक्ताः; परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि, केचित् हिंसारताः सदा॥

Verse 24

परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः । अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते

केचित् परदारासक्ताः, केचिद् वृत्तिविहिंसकाः। अन्ये च केचित् एवमाहुः—कथं तीर्थेषु गम्यते॥

Verse 25

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा । मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः

तदा क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयोऽपि। मोहजालेषु योज्यन्ते नराः—एवं देवगणैः कृतम्॥

Verse 26

पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते । संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा

पापाचारेषु मर्त्येषु तत्र स्नानफलं न जायते। तत्तीर्थं च सदा रक्षन्ति देवभृत्यगणाः॥

Verse 27

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते । सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्याः, तेषां तत्र स्नानं नूनं सम्भवति—विशेषतः सरस्वत्यां भोगवत्यां च देवनद्यां च।

Verse 28

अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः । दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः

अयं तु सङ्गमः पुण्यः, यथा वेण्यां सितासितयोः सङ्गतिः। तं तीर्थं दृष्ट्वा ते सर्वे गीर्वाणाः हृष्टचेतसः अभवन्।

Verse 29

देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् । इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम्

देवस्य सन्निधौ स्थित्वा ते उत्तमं माहात्म्यं वर्णयामासुः—“इदं तीर्थं, देवेश, गयातीर्थसमं पुण्यफलप्रदम्।”

Verse 30

गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः

गुह्यादपि गुह्यतमं तीर्थमिदं; न भूतं न भविष्यति। तत्र शूलपाणिः इन्द्राद्यैः अप्सरोगणैश्च सम्यगर्च्यते।

Verse 31

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि । नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः

यक्षकिन्नरगन्धर्वैः दिक्पालैर्लोकपैरपि। नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः (स पूज्यते)।

Verse 32

पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः । देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप

सर्वैर्गणैः सिद्धैर्नागैश्च पूज्यमाने महेश्वरे, नराधिप, तत्र देवेन शूलाग्रेण स्थलम् भिन्नम्।

Verse 33

त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः । कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम्

यत्राद्यापि त्रिधा आवर्तः सुरपूरितः दृश्यते; नरव्याघ्र, तत्र कुण्डत्रयं महत्कलकलान्वितम्।

Verse 34

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमं तत् तीर्थम्; तत्र यः स्नाति उपवासपरायणः (स फलम् आप्नोति)।

Verse 35

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् । ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि चाब्दिकादघात् मुच्यते; ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति पञ्चभिरेव मन्त्रैः, ते विशेषफलम् आप्नुवन्ति।

Verse 36

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः । अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः शुभैः सहिरण्यघटैः सह; दशाक्षरैः षडक्षरैर्वा त्र्यक्षरैर्वापि (विधिः क्रियते)।

Verse 37

पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप । ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च

हे नराधिप, तीर्थे द्विजातीनां कर्म पृथग् विधेयम्; ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां तथा, स्त्रीशूद्राणां च तथैव।

Verse 38

पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः

पुरुषाः त्रयीं ध्यात्वा यथाविधि स्नानं कुर्युः; दशाक्षरेण मन्त्रेण ये नराः जलं पिबन्ति।

Verse 39

ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः । केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च

ते परं लोकं गच्छन्ति यत्र देवो महेश्वरः; केदारे यथा पीतं, रुद्रकुण्डे तथैव च।

Verse 40

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् । ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम्; ओङ्कारेण समायुक्तम्—एतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्।

Verse 41

यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

यस्तत्र विधियुक्तो जितेन्द्रियः स्नानं करोति; स तिलमिश्रेण तोयेन पितृदेवताः तर्पयेत्।

Verse 42

कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् । गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः

गयादिपञ्चपुण्यस्थानेषु यः नरः श्राद्धं करोति, स स्वकुलस्य विंशतिं तारयति—दश पूर्वान् दश चापरान्।

Verse 43

स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः । यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः

स तत्र शूलभेदे तत्फलम् अवश्यं प्राप्नोति, न संशयः। यश्च तत्र विधियुक्तः भक्त्या दानानि ददाति, सापि पुण्यभाग् भवति।

Verse 44

तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा । गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा

तत्र फलं तु अक्षयं भवति—सुकृतोत्थं दुष्कृतशमनं च। यथा गयाशिरः पितृकार्येषु सर्वदा पुण्यं, तथैवायं देशः।

Verse 45

शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः । भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान्

शूलभेदं तथा परमं पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः। यस्तत्र भक्त्या काञ्चनं गां महीं तिलान् ददाति, स महत्पुण्यमवाप्नोति।

Verse 46

आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा । वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः

आसनं पादुके शय्यां वराश्वान् क्षत्रियं तथा। वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः दद्यात्।

Verse 47

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् । दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात् कृष्टां चैव वसुन्धराम्। दानान्येतानि यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे, स महत्पुण्यमवाप्नुयात्॥

Verse 48

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये । श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते । त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत्

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये। श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते॥ त्रयोदशाहःसु यद्दत्तं तत्त्रयोदशगुणं भवेत्॥

Verse 49

। अध्याय

अध्यायः॥ (इति अध्यायचिह्नम्)