Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

मार्कण्डेय उवाच—एतानि तीर्थानि तव संक्षेपतः प्राधान्येनैव कथितानि। विस्तरेण तु तीर्थसंख्यां वक्तुं न शक्नोमि, हे पाण्डव॥

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

एषा नदी पवित्रा विमला च त्रैलोक्ये विश्रुता। नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा॥

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

यो नृप मनसा सततं नर्मदां संस्मरेत्। स शीघ्रं चान्द्रायणशतस्य फलमुत्तमं लभते॥

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये वसन्ति। ते घोरं नरकं पतन्ति—इति परमेश्वरेणोक्तम्॥

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

नर्मदां नित्यं सेवते स्वयं देवो महेश्वरः। तेन सा पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी॥

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । दक्षिणगङ्गेति ख्याता भारतस्य युधिष्ठिर ॥

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः ॥

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः ॥

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु ॥

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः ॥

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

स्मरणेन रेवायाः वर्तमानजन्मसमुत्थं पापं विनश्यति; दर्शनमात्रेण त्रिजन्मकृतं नश्यति; रेवायां स्नानेन सप्तजन्मसञ्चितं पापं प्रणश्यति।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

येन रेवायां विधिवदवगाहनं कृतं, तेन देवकार्यं कृतमेव; अग्नयः विधिवद्धुताः स्युः, चत्वारो वेदाश्चाधीताः स्युः।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

प्राधान्येन संक्षेपेण च तीर्थानि मया ते कथितानि; पार्थ, तेषां विस्तरो मया वक्तुं न शक्यते, श्रोतुं च न शक्यते।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

युधिष्ठिर उवाच—विधानं यमान् नियमांश्च मे वद; प्रायश्चित्तार्थं गमनविषये कः विधिः? तं मे विस्तरेण वद।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

श्रीमार्कण्डेय उवाच—साधु पृष्टं महाराज, यत् पारलौकिकं श्रेयः; अवहितो भूत्वा शृणु, यथाज्ञानं ते वदामि।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं धर्म्यं कर्म समाचरेत्; अवश्यमेव प्राणाः प्राघूर्णिका इव चलित्वा विनिर्गच्छन्ति।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

वित्तात् दानं समुद्धरेत्, वाचः सत्यं समाचरेत्; आयुषः कीर्तिधर्मौ, असारात् कायात् परोपकाररूपं सारमुद्धरेत्।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

अस्मिन् महा-मोहमये कटाहे सूर्याग्निना, रात्रिदिवेन्धनेन; मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन कालः सर्वभूतानि पचतीति सत्यम्।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

शास्त्रविधानोक्तं कर्म ज्ञात्वा इह कर्तुमर्हसि; संशयात्मनः नायं लोकोऽस्ति न परो, न च सुखं कदाचन।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ; यस्य यादृशी भावना, तादृशी एव सिद्धिर्भवति।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

अश्रद्धया यत् हुतं दत्तं तपः तप्तं च यत् कृतम् । तत् ‘असत्’ इति कथ्यते पार्थ; न तत् फलति न इह न प्रेत्य ॥

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य कामकारत एव वर्तते । स न सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम् ॥

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा शुद्धिर्भवति, द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप, तदा देवाः पितरश्च तमनु व्रजन्ति खेचरैः सह ॥

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छ्य तु देवताम् ॥

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

इष्टबन्धून् नमस्कृत्य विष्णुं शङ्करमेव च । सगणेशं समभ्यर्च्य द्विजानामनुज्ञया ॥ नियमांश्च समादाय ततो गच्छेत् सुसंयतः ॥

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यभाषणम् । परान्नवर्जनं चैव प्रतिग्रहविवर्जनम् ॥

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

द्रोहवञ्चनमादीनि वर्जयित्वा नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः ॥

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनः सत्यशीलो दृढव्रतो नृपाधिप ॥

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स तीर्थफलमवाप्नोति। मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेषु विधिरयं स्मृतः॥

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयां च वर्जयित्वा, स्नानं सुरार्चनं च कार्यम्; श्राद्धकाले तु पिण्डपातनं निश्चयेन विधीयते॥

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

सर्वतीर्थेषु शक्त्या विप्राणां भोजनं विधिः। प्रायश्चित्तार्थं यः तीर्थयात्रां यतमानसः करोति, स एष विधिं पालयति॥

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

तस्यापि विधिं वक्ष्यामि, शृणु पार्थ समाहितः। एकाशनं ब्रह्मचर्यं च, अक्षारलवणवर्जिताशनम्॥

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं कृत्वा, हविष्यैकान्नभोजनम्। पतितालापं वर्जयेत्, बहुभाषणमेव च॥

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं च वर्जयेत्। निरुपानत्को व्रजेच्छुचिर्वाससी शुचि वसानः॥

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

मनसा संकल्पं कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत्। तीर्थं गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा देवस्य चार्चनम्॥

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

अनुतापी यदि भवेत् दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यात्। वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ॥

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी। तीर्थफलानि चोक्तानि पुराणेषु स्मृतिष्वपि॥

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ। शास्त्रोक्तं विचारं कृत्वा यथोचितं परिकल्पयेत्॥

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

कायेन कृच्छ्रचर्यायामशक्तानां विशुद्ध्यर्थं तीर्थस्य विशेषशक्तिं ज्ञात्वा यथाविधि प्रायश्चित्तं समाचरेत्।

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम्। चतुर्विंशतियोजनपरिमाणं व्रजेद् नरः।

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलं शोभनमाप्नुयात्। अत ऊर्ध्वं तु योजने योजने पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः।

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

तन्मध्ये च महाराज यः शुद्धिकाङ्क्षया व्रजेत्। योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं बुधैर्विदितम्।

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे। भृगुक्षेत्रं च संप्राप्य फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्।

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

देवनद्याः सङ्गमे शूलभेदे च नृपोत्तम । फलं द्विगुणं पादहीनं स्यात्, करजासङ्गमेऽपि तथा ॥

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

एरण्डीसङ्गमे तद्वत् कपिलायाः सङ्गमेऽपि च । केचित् त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे ॥

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात् समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह ॥

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

प्राहुस् ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे ॥

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद् यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम ॥

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

रेवासेवासमाचारं यः सम्यगनुतिष्ठति, शुद्धबुद्धिसमन्वितः। दम्भाहङ्कारवर्जितः स शुद्ध्यर्थं पापभारात् प्रमुच्यते॥

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम्। रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर॥

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

युधिष्ठिर उवाच। योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम। यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्॥

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

मार्कण्डेय उवाच। शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत्। तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्॥

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः। प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुला॥

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

वितस्तिद्वयं हस्तः स्यात्, चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम्। तदेव मानं दण्ड इति प्राहुर्विदग्धा मानविदो, युधिष्ठिर॥

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

धनुस्सहस्रे द्वे क्रोशः, चतुःक्रोशं तु योजनम्। एवं ते योजनमानं कथितं, भरतर्षभ॥

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

एतेन तीर्थयात्रां व्रजन् जनः स्वार्जितं फलमानं वेत्ति। अधुना च, नृपोत्तम, जलरूपे तीर्थे कृच्छ्रफलमिहोच्यते॥

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

यथाविशेषं ते वक्ष्यामि, पूर्वोक्तानुसारतः स्थले स्थले। तन्मे शृणु, महीपाल; श्रद्धधानायैवेदं कथ्यते॥

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

यस्मिंस्तीर्थे यत्फलं कृच्छ्रादिकं प्रोक्तं, नृप। तत्राप्युपोषणेन कृच्छ्रफलं प्राप्नोति, अथाधिकं च॥

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

दिनजाप्येनापि शक्तितः कृच्छ्रफलमवाप्नोति। तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वा चाभिपूज्य च॥

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

प्रणम्य लभते पार्थ कृच्छ्रभवं फलं सुधीः। तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद् द्वितीयं चोपोषणात्॥

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनार्चनकर्मभिः। चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्॥

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु दूरतः कल्पनीयं हि। तीरस्थो योजनादर्वाग् दशांशं लभते फलम्॥

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

उक्ततीर्थफलात् पार्थ नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

उपवाससमन्वितं महानद्यां मज्जनं, हे पार्थ, योजनेनापि न्यूनदेशे कृतं स्यात् चेत्, नृणां कृच्छ्रव्रतसमं पुण्यफलम् ददाति।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

षड्योजनवहा जलधारा ‘कुल्या’ इति कथ्यते; द्वादशयोजनपर्यन्ता नद्यः ‘अल्पाः’। चतुर्विंशतियोजनगाः ‘महानद्यः’; ततोऽधिकाः तासामपि महत्तराः।