Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

श्रीमार्कण्डेय उवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम्। उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर॥

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

तस्य तीर्थस्य पुण्यत्वात् शुभदर्शनप्रभावतः । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति ॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

युधिष्ठिर उवाच— तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः तथा अन्यैर्द्विजसत्तमैः ॥

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

श्रीमार्कण्डेय उवाच— शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते ॥

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्ये कृतं पापं तस्या दर्शनमात्रतः नश्यति ॥

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणेषु यच्छ्रुतं मया तत् वक्ष्यामि ॥

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

मुनीनां देवानां च समागमे देवदेवेन शितिकण्ठेन, हे भारत, कैलासे पर्वतश्रेष्ठे यत् कथितं तदिदानीं तेऽहं संकथयामि।

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

पुरा कृतयुगस्यादौ गिरिजापतिं तोषयितुं विष्णुर्वर्षसहस्रकं विपुलं तपश्चचार; वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः।

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः; सहसा प्रादुर्भूतस्तत्र तीर्थे, हे नराधिप।

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

क्रोशद्वयमिदं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं चकार; तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा सर्वकिल्बिषैर्मुच्यते।

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

गङ्गा कनखले पुण्या, कुरुक्षेत्रे सरस्वती; ग्रामे वा यदि वारण्ये, पुण्या सर्वत्र नर्मदा।

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

सर्वौषधिषु भेषजेषु अशनमेव प्रधानं, सर्वेषु पेयेषु जलमेव प्रधानम्। सुखेषु निद्रा श्रेष्ठा, रतीनां मध्ये प्रमदा प्रिया श्रेष्ठा; सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्॥

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

नृपसत्तम, स्नातस्यापि यथा ललाटं विशेषतः पुण्यं मन्यते; तथा नर्मदायां शुक्लतीर्थं परमं पुण्यं, युधिष्ठिर॥

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

सरितां मध्ये यथा गङ्गा, देवतानां मध्ये यथा जनार्दनः; तथा नर्मदायां व्यवस्थितं शुक्लतीर्थं परमं पुण्यम्॥

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

चतुष्पदानां मध्ये यथा सुरभिः प्रधानं, वर्णानां मध्ये यथा ब्राह्मणः; तथा सर्वतीर्थेषु शुक्लतीर्थं प्रधानं, नृप॥

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

ग्रहाणां मध्ये यथादित्यः प्रधानः, नक्षत्राणां मध्ये यथा शशी; यथा सर्वगात्राणां शिरः प्रधानम्—तथा सर्वधर्मेषु सत्यं प्रधानमिष्यते॥

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

तथैव पार्थ, तीर्थानां मध्ये शुक्लतीर्थमनुत्तमम्; तु दुर्विज्ञेयमेव, यथा लोके सनातनः परमात्मा दुर्बोधः।

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

अतिसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं शुक्लतीर्थं तथा नृप; मन्दप्रज्ञो महामोहसमन्वितः तद्ग्रहीतुं न शक्नोति।

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

नर्मदातटसंस्थितं शुक्लतीर्थं न जानाति; बहुनात्र किमुक्तेन, धर्मपुत्र, पुनः पुनः।

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

शुक्लतीर्थं महापुण्यं कल्मषक्षयकारकम्; योऽत्र शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिं ददाति।

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

तेन कर्मणा कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तर्पिताः।

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

धरापृष्ठे पितॄणामार्तिनाशन एकः पुत्रोऽभवत्। चाणक्य इति नाम्ना राजा बभूव; स एव शुक्लतीर्थं वेद।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

युधिष्ठिर उवाच—हे द्विजवरश्रेष्ठ, नामतः चाणक्य इति प्रसिद्धोऽसौ कः? यः शुक्लतीर्थस्य वेत्ता, नान्यः कश्चन वेत्ता इति श्रूयते।

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

केनोपायेन तत् तीर्थं धरातले ज्ञातं, केन वा? तदहं श्रोतुमिच्छामि; मम कौतूहलं परम्।

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—इक्ष्वाकुप्रभवो राजा, शुद्धोदनस्य नप्ताऽभवत्। चाणक्य इति नाम्ना राजर्षिः पृथिवीमिमां बुभुजे।

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः। तथापि नृपोत्तमः सहसा धूर्तवायसाभ्यां वञ्चितोऽभवत्।

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

युधिष्ठिर उवाच—कथं स राजा वायसाभ्यां वञ्चितः? तौ कुत आगतौ? तथा च पुरा महात्मना धीगर्भेण केन प्रकारेण प्रतिज्ञा कृताभूत्?

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

अन्येन वञ्चितोऽहं चेत् न जीवितुं शक्नोमि; प्राणान् त्यक्ष्ये न संशयः। एतन्मे वद विप्रेन्द्र, मम परं कौतूहलम्।

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा स तदा वायसौ संगृह्य, तीव्रेण दण्डेन यमसादनं प्रेषयामास।

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

वायसावूचतुः—सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ। मा वधीस्त्वं महाभाग; कस्मिंश्चित् कारणान्तरेणैतत्।

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

तावावां कृतसंकल्पौ; त्वया कोपेन मानद। निरस्तावनिरस्तौ वा, यास्यावः परमां गतिम्।

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

तस्माद् राजेन्द्र, तव महत्प्रियम् कृत्वा अस्मान् आदेशय। ततः शापात् विमुक्तौ भविष्यावः; एवं ब्रह्मणो वचनम्।

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

काकवचनं श्रुत्वा चाणक्यो नृपसत्तमः। एवम् विदित्वा नाहं जीवामि; कर्हिचित् केनापि वञ्चितः।

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

तस्माद् द्विजौ, यमस्य सदनेऽपि एतत् तीर्थं विजानीतम्। यथान्यायं युवां प्रेषयामि; दृष्ट्वा तत् कथयिष्यथः।

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

तेनैव कर्मणा तौ काकौ मुक्तौ, स्रक्चन्दनविभूषितौ। शीघ्रगौ सन् यमस्य सदनं प्रति प्रेषितौ।

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

राजोवाच—तत्र धर्मपुरं गत्वा इतस्ततः विचरन्तौ। यदि धर्मात्मा महान् संयमनो यमः पृच्छति…

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

कुतः स्थानाद् आगतं ब्रूहि, केन वा युवामुभौ भूषितौ? मदीया भारती तस्मै निःशङ्कं कथनीया।

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः। द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना॥

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम्। क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ। धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ॥

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

यम उवाच—कुतः स्थानात् समायातौ, केन वा भूषितावुभौ? वृत्तं वै कथ्यतामेतद् वायसाव् अविशङ्कया॥

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

काकावूचतुः—इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः। द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पिताव् अशनादिभिः॥

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः सदा । चित्रगुप्तं कलिं कालं च निरीक्ष्येदमब्रवीत् ॥

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । लोककर्त्रा ब्रह्मणा मम सान्निध्यं नियोजितम् ॥

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

कुत्र गतः स दुराचारः चाणक्य इति नामतः । पुराणेतिहासयोः तस्य गतिं समन्विष्यताम् ॥

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः निरीक्षिता ॥

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

ततः प्रोवाच धर्मोऽसौ धर्मभृतां वरः । धर्मपालानां शृण्वतां मेघगम्भीरया गिरा ॥

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

शुक्लतीर्थे नर्मदायाः विमले जले ये मृताः, तेषां मम सन्निधौ अण्डजस्वेदजातीनामपि न गतिः।

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

तत्तीर्थं लोके धार्मिकं प्रसिद्धं, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः परया भक्त्या लोकहितकाम्यया निर्मितम्।

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले शुक्लतीर्थे मृताः, ते शुद्धा भवन्ति; न ते मद्विषयाः क्वचित्।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

यमेन भाषितमेतद्वचनं श्रुत्वा तौ काकौ शीघ्रगौ, पार्थ, महद्यमपुरं दृष्ट्वा पुनरागतौ।

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

राज्ञा पृष्टौ तौ प्रणतौ यथावृत्तं यथाश्रुतं कथयामासतुः, पार्थ, दानवौ काकतां गतौ।

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

अस्मात् स्थानाद् वयं प्रस्थितौ यमस्योत्तमं पुरं प्रति। पृथिव्याः दक्षिणदिशि बहुयोनिजनपदान्यतीत्य गच्छावः॥

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

तत् पुरं दिव्यं कामगं च, स्वर्णप्राकारतोरणशोभितम्। अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनविभूषितं बभौ॥

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गैश्च शोभितम्। उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितं तत्॥

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम्। सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्॥

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम्। शंखदुन्दुभिनिर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्॥

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

यममार्गेऽपि तद् धाम स्वर्गलोकमिवापरम् । तत्र गत्वा पुनश्चान्यैर्यमदूतैः यमाज्ञया प्रस्थिताः ॥

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणभीत्या दृश्यमानो सिंहासनगतः प्रभुः ॥

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान् ॥

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः ॥

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ ॥

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

विचारयन्तौ सततं तौ दिवानिशं तत्रैव तिष्ठतः। ततः प्रणामसमाप्तौ यमो यममूर्तिरिवास्मान् अब्रवीत्॥

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

आगमनहेतुं पृष्टौ तं वयम् ऊचिम—शृणुष्व तत्। उज्जयिन्यां महीपालः चाणक्यो नाम प्रतापवान् आसीत्॥

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

अस्य मृतस्य द्वादशाहकर्मणि कृतभोज्यौ वयं यमालयं प्राप्तौ। अस्माकं वचः श्रुत्वा यमः शिरः कम्पयामास॥

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

सभामध्ये सत्यवचनं यमः प्राह हसन्निव। अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषो नायातः॥

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

नायातो मम लोकेऽसौ सर्वपापभयङ्करे। शुक्लतीर्थे नर्मदायां मृतानां परमं पदम्॥

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

सर्वेषां जन्तूनां तत्र फलोत्पत्तिर्भवति; नात्र काचिदपि विचारणा। अवशो वा स्ववशो वा, यः कश्चिज्जन्तुः तस्मिन् पवित्रे क्षेत्रमण्डले स्थितः, स नियतं फलं प्राप्नोति।

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

तत्र यो मृतः, स वै न सन्देहः, रुद्रस्यानुचरो भवेत्। तद्धर्मवचनं श्रुत्वा ते नगराद्बहिर्निर्गत्य ययुः।

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनां पश्यन्तौ। नृपोत्तम, घोराणां नरकाणां त्रिंशत्कोटयः सन्ति।

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

तत्र महापथि दृष्टौ तौ भीतौ परामार्तिगतौ। तत्र रौरवो नरकः, महारौरव एव च, प्रादृश्यत।

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

पेषणः शोषणश्चैव, कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः। तामिस्रोऽन्धतामिस्रः, कृमिपूतिवहस्तथा च।

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

तत्रैव अन्येऽपि नरकाः दृष्टाः—महाज्वालो विषभोजनश्च; दंशो मशकश्च, तथा यमलपर्वतौ द्वौ अपि।

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

वैतरणी नदी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी; यत्र शीतलं सलिलं पिबन्ति जनाः अमृतोपमम्।

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

तदेव सलिलं पापिनां शोणितं भवति; अन्यच्च असिपत्रवनं दृष्टं, तथा महती शिला अपि दृश्यते।

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

अग्निपुञ्जनिभाकारा विशाला परा शाल्मली; एवं बहवोऽन्येऽपि नरकाः शतसाहस्रसंज्ञिताः कथिताः।

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

घोरघोरतराः प्रदेशाः दृष्टाः, यत्र मानवाः क्लिश्यन्ते—वाचिकैर्मानसैः पापैः, कर्मजैश्च पृथग्विधैः।

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

अहङ्कारजनितैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः जनाः पितृमातृगुरुभ्रातृभावं प्राप्यापि अनाथा विकलेन्द्रियाश्च भवन्ति।

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

ये न उद्धृताः सन्तो भ्रमन्ति, तेषां गतिः खलु रौरवे; तत्राधमाः ते द्वादशाब्दानि क्षपयित्वा पुनरपि अधोगतिं यान्ति।

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

इह मानुष्यके लोके ते दीनान्धाश्च भवन्ति—देवब्रह्मस्वहर्तॄणां नराणां पापकर्मणाम्।

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये; ततः कालेन महता पापाः स्वपापेन वेष्टिताः भवन्ति।

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

कण्टकैर्भिन्नाः जायन्ते, अथवा कोशे कोशकारकाः; मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः।

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

पेषणाख्यं नरकं यान्ति, जीवबन्धनदोषात् शोषणं च। तत्र शास्त्रविहितां घोरां यातनां सहित्वा कर्मानुसारं परं यान्ति।

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

इह मानुष्यतां प्राप्यापि ये गवार्थे ब्राह्मणार्थे चानृतं वदन्ति, ते नराः पङ्ग्वन्धबधिरत्वं प्राप्नुवन्ति।

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

पुंसां कालसूत्रकनरके पतनं जायते। तत्रत्या घोरा यातना शास्त्रकर्तृभिर्विहिता इति।

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

ताः फलभोगान् भुक्त्वा पुनरिह समागता अन्त्यजगतिं यान्ति। ये च जीवाञ् बन्धयन्ति, स्वकुलसन्ततिं त्यक्त्वा, तेऽपि तादृशं फलमाप्नुवन्ति।

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

तेऽस्थिभञ्जननरके पतन्ति, नात्र संशयः। तत्र वर्षशतं पूर्णं कृत्वा, इह पुनर्मानुष्यतां गच्छन्ति।

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

ये पापिनो मूढाः पण्डितमानिनः स्वकीयां भार्यां त्यजन्ति, ते दुःखभागिनः कुब्जा वामनकाः च जायन्ते।

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

ते घोरं तामिस्रं नरकं यान्ति, नात्र संशयः। तत्र वर्षशतं स्थित्वा, अन्ते इह मानुष्यतां प्राप्नुवन्ति।

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

ये मानकूटं तुलाकूटं कूटकं च वदन्ति, ते मानवा दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते।

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

ते नराधमाः अन्धतामिस्रे नरके प्रपच्यन्ते। तत्र शतसाहस्रिकं कालम् उषित्वा, ततः कर्मानुसारं गच्छन्ति।

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

येऽत्र पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नम् अदत्त्वा भुञ्जते, ते इह शत्रुगृहेऽन्धा दीनमूर्तयः भ्रमन्ते।

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

ये स्वात्मपोषणपराः केवलं स्वमेव पोषयन्ति, ते कृमिभक्ष्ये नरके पतन्ति। ततः प्रसूतिकाले कृमिभुक्ताः सव्रणाश्च भवन्ति।

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

अत्र परभाग्योपजीवकः अशुचिगन्धः जायते। स्वकर्मविच्युताः पापाः वर्णाश्रमधर्मविवर्जिताः भवन्ति।

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

पूयसम्पूर्णे नरके ते ह्ययुतं समाः क्लिश्यन्ति। तत्र कालः पूर्णे सति, पुनर्मानुष्यकं भवम् प्राप्नुवन्ति।

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

ते व्याधिभिर्वृताः सन्तो भूतानामुद्वेजनीया जायन्ते। योऽग्निदो गरदश्च, स लोभमोहान्वितो नरः।

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

विषसम्पूर्णे नरके दुरात्मवान् निमज्जति। तत्र वर्षशतपर्यन्तं उन्मज्जनरहितोऽवस्थितः।

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

भुवि मानुषजन्म लब्ध्वापि स पुनः कृपणभावेन जायते; पादुके, उपानहौ, छत्रं, शय्या, प्रावरणानि चेति तेष्वेव स्वत्वाभिमानं करोति।

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

ये कदापि न ददति ते दंशमशकैः सप्ततिजन्यपर्यन्तं भक्ष्यन्ते; पितृद्रव्यापहर्तारश्च ताडनक्रोशने रताः दण्डलोकेषु दुःखं भुञ्जते।

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

यत्र तौ युग्मपर्वतौ तिष्ठतः तत्रैव तेषां पीडनं क्रियते; सा घोरा वैतरणी नाम नदी रक्तप्रवाहिनीव प्रवहति।

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

तत्र ये रजस्वलां स्त्रियमभियान्ति ते रुधिरं पिबन्ति; पापकारिणोऽसिपत्रवने घोरे नितरां पीड्यन्ते।

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

ये नरा नित्यं परपीडाकरा अन्त्यजाचारगामिनश्च, गुरुदाररता महापातकिनोऽपि ते गणिताः।

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

तेषां जन्मसप्ततिं यावत् शिलावगूहनं नाम यातना जायते—ज्वलन्तीमायसी घोरा बहुकण्टकसंवृता कारागृहवद्।

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

ये परदाररता नराः ते शाल्मलीं अवगूहन्ति; परस्य योषितं हृत्वा तथा ब्रह्मस्वमपहृत्य च ये, तेऽपि तामेव यातनां प्राप्नुवन्ति।

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

यो लोभेन देवस्वं ब्राह्मणस्वं चापहरेत्, स निर्जले देशेऽरण्ये क्रूरराक्षसः सन् वसति।

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

स पापात्मा परलोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति; एवमादीनि पापानि यमशासनात् भुञ्जन्ते।

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाद् एव भयम् जायते; अन्ये तु यममन्दिरे दानफलं भुञ्जानाः सुखं प्राप्नुवन्ति।

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

दृष्टाः श्रुतं च कथयन्तो यमाज्ञया दूताः समदृश्यन्त; केचिद्रथैः परिवृताः, केचिद्गजैः, केचिद्वाजिभिरावृताः।

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

तत्र महाभाग तपःसञ्चयसंस्थिताः नराः दृष्टाः—गोदाताः, स्वर्णदाताश्च, भूमिरत्नप्रदाश्च।

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

शय्यासनगृहादीनां स लोकः नृणां कामदः भवति; येऽत्र पानीयसहितम् अन्नं ददति, तेषां स विशेषतः फलप्रदः।

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

तत्र तृप्ताः सुसन्तुष्टाः यमसादने क्रीडन्ति; अत्र यत् दानं दीयते, वालाग्रमात्रकमपि, तत् न व्यर्थं भवति।

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

शुक्लतीर्थे नृपोत्तम तत् सर्वम् अक्षयफलं भवति; यद् दृष्टं यच्च वै श्रुतं, तत् सर्वं ते मया कथितम्।

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

कुरु यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि, बन्धो मोच्यताम्। तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः॥

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

खगौ तौ पुनःपुनरभिनन्द्य विसर्जयामास। तयोर्गतेषु, भारत, सर्वस्वं विप्रेषु ददौ॥

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम्। तत्रोडुपं गाढं बद्ध्वा कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्॥

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

प्लवमानोऽशु जगाम ध्यायन् देवं जनार्दनम्। भास्करादारोग्यं, जातवेदस इच्छेद्धनं लभेत्॥

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

ईशानात् ज्ञानं प्राप्नोति, केशवाद् मोक्षमाप्नुयात्। नीलं रक्तं च यत्सूत्रं तदभवन्मेचकच्छविः॥

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

शुद्धस्फटिकसदृशीं रज्जुं दृष्ट्वा महामतिः । विमले तोये आप्लुत्य स वै वैष्णवं परमं पदम् अगच्छत् ॥

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

यद्वेदविदो गायन्ति नारायणं शाश्वतं पुराणम् अच्युताह्वयम् । स राजसुतो महात्मा तं प्राप्य शुभशुक्लतीर्थे देहं निक्षिप्य गतः ॥

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

एषा ते कथिता राजन् सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । अथान्यदपि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥