Adhyaya 57

Verse 1

ईश्वर उवाच । भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च

ईश्वर उवाच—भानुमती द्विजान् भोज्य भुक्तशेषं बुभुजे। भुक्त्वा सुसुखमासीनाऽन्नं च सम्यक् परिणामयत्॥

Verse 2

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा। मार्कण्डह्रदे स्नात्वा देवं गुहाशयंऽर्चयत्॥

Verse 3

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः

कृतोपवास-नियमां सा महेश्वरं स्नापयामास; सुगन्ध-पञ्चामृतैः धूप-दीप-निवेदनैश्च सम्यगुपचचार।

Verse 4

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्

विविधैः पुष्पैः सुशोभनैश्च नैवेद्यैः सा समर्चयत्; क्षपाजागरणं कृत्वा पौराणिकीं कथां श्रुतवती।

Verse 5

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः स महेश्वरं देवं ध्यायामास; यथाविधि देवस्याग्रे सर्वमन्नं विस्तारितवान्।

Verse 6

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे सपरिच्छदाः भोजिताः; चतुर्दश्यां दिनं यावत् वृषभध्वजं सम्पूज्य।

Verse 7

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्

शङ्खवादित्र-भेरीभिः पटहध्वनिनादितम्; प्रभूतजनसंकुलं क्षपाजागरणं कृतवान्।

Verse 8

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा ॥

Verse 9

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च ॥

Verse 10

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः ॥

Verse 11

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः ॥

Verse 12

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा ॥

Verse 13

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च

त्वाष्ट्रं नक्षत्रमेवास्ति, संक्रान्तिर्विषुवं तथा। व्यतीपातोऽपि योगश्च, करणं विष्टिरुच्यते॥

Verse 14

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम्। अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्॥

Verse 15

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह। ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्॥

Verse 16

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

ऐशानीं दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि। पतितुं समारूढोऽसौ भार्यया सह पार्थिव॥

Verse 17

भानुमत्युवाच । तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्

भानुमत्युवाच— तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम। किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्॥

Verse 18

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव वा। शिशुरिवाद्यापि दृश्यसे; अस्य कारणं मे कथ्यताम्॥

Verse 19

शबर उवाच । कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

शबर उवाच— कारणं नास्ति मे किञ्चिन्न दुःखं किञ्चिदेव तु। संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते॥

Verse 20

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः। मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्॥

Verse 21

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि। तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने॥

Verse 22

राज्ञ्युवाच । अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति

राज्ञ्युवाच— अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव। कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति॥

Verse 23

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्

अहं ते धान्यं वा वासांसि च बहु द्रविणं दास्यामि। त्वं तु नित्यं धर्मम् आचरन् नित्यं महेश्वरं ध्याय।

Verse 24

शबर उवाच । नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

शबर उवाच—नैवाहं वित्तं कामये, न धान्यं न वस्त्रमपि। यो यस्यैव अन्नमश्नाति, स तस्य किल्बिषं भुङ्क्ते।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते

राज्ञ्युवाच—कन्दमूलफलाहारः सन् भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम्। सुतीर्थानि अवगाह्य सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 26

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

ततः विमुक्तपापः शुचिः यत्किंचित्कुरुते। तेन कर्मणा एव त्वं पूतः सन् ध्रुवं सद्गतिं प्राप्स्यसि।

Verse 27

शबर उवाच । अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम

शबर उवाच—अद्य मया अन्नं त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम्। देवि, सत्यं न लोपयामि; अत्र मम मतिर्निश्चिताऽस्ति।

Verse 28

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः

हे देवि, प्रसादं कुरु; अद्य जनैः सह मम अपराधं क्षमस्व। अर्धोत्तरीयवस्त्रेणात्मानं संयम्य स उद्यतः स्थितः।

Verse 29

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह। नगार्धात् पतितो यावत् गतजीवोऽभवन्, नराधिप।

Verse 30

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह

कुण्डस्योपरि तौ चूर्णीभूतौ दृष्ट्वा, भूमिप। त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह (ततः)…

Verse 31

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्

दिव्यं विमानमारूढः स चानुत्तमां गतिम् अगच्छत्।

Verse 57

। अध्याय

अध्यायः (इति अध्याय-समाप्ति-सूचकः)।