Adhyaya 18
अष्टादशोऽध्याये श्रीमार्कण्डेयेन प्रलयचित्रणं निरूप्यते। आदित्यतेजसा जगत् दग्धमिव दृश्यते; ततः दिव्यस्रोतसः संवर्तकमेघाः प्रादुर्भवन्ति—नानावर्णाः, महाकायाः, पर्वतगजदुर्गसदृशाः, विद्युत्गर्जितसमन्विताः। संवर्तकगणो नाम्ना निर्दिश्यते; वर्षा सर्वलोकपूरिणी भवति, समुद्रद्वीपनद्यः पृथिवीमण्डलानि च सर्वाणि एकार्णवे लीयन्ते। तदा दृश्यता नश्यति; सूर्यचन्द्रतारकादयः न प्रकाशन्ते, तमः प्रबलं भवति, वाताः स्तब्धा इव, सर्वत्र मोहः। एतस्मिन् महाप्लावे वक्ता स्तुतिं कृत्वा शरण्यं देवम् अनुस्मरति, ‘कुत्र शरणं?’ इति चिन्तयन् अन्तर्मुखो ध्यानस्मरणनिष्ठां प्राप्नोति। बाह्याधारनाशेऽपि भक्त्या संयमेन च देवकृपया स्थैर्यं लभ्यते, जलराशिं तरितुं च सामर्थ्यं—इति अध्यायस्य धर्म्योपदेशः।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । निर्दग्धेऽस्मिंस्ततो लोके सूर्यैरीश्वरसम्भवैः । सप्तभिश्चार्णवैः शुष्कैर्द्वीपैः सप्तभिरेव च
श्रीमार्कण्डेय उवाच । निर्दग्धेऽस्मिंस्ततो लोके सूर्यैरीश्वरसम्भवैः । सप्तभिश्चार्णवैः शुष्कैर्द्वीपैः सप्तभिरेव च ॥
Verse 2
ततो मुखात्तस्य घना महोल्बणा निश्चेरुरिन्द्रायुधतुल्यरूपाः । घोराः पयोदा जगदन्धकारं कुर्वन्त ईशानवरप्रयुक्ताः
ततो मुखात्तस्य घना महोल्बणा निश्चेरुरिन्द्रायुधतुल्यरूपाः । घोराः पयोदा जगदन्धकारं कुर्वन्त ईशानवरप्रयुक्ताः ॥
Verse 3
नीलोत्पलाभाः क्वचिदंजनाभा गोक्षीरकुन्देन्दुनिभाश्च केचित् । मयूरचन्द्राकृतयस्तथाऽन्ये केचिद्विधूमानलसप्रभाश्च
केचित् नीलोत्पलसदृशाः, केचित् अञ्जनाभाः; केचित् गोक्षीरकुन्देन्दुसमप्रभाः। अन्ये मयूरचन्द्राकृतयः, केचित् विधूमाग्निसमतेजसः।
Verse 4
केचिन्महापर्वतकल्परूपाः केचिन्महामीनकुलोपमाश्च । केचिद्गजेन्द्राकृतयः सुरूपाः केचिन्महाकूटनिभाः पयोदाः
केचित् महापर्वतकल्परूपाः, केचित् महामीना-कुलोपमाः। केचित् सुरूपा गजेन्द्राकृतयः, केचित् महाकूटनिभाः पयोदाः।
Verse 5
चलत्तरङ्गोर्मिसमानरूपा महापुरोधाननिभाश्च केचित् । सगोपुराट्टालकसंनिकाशाः सविद्युदुल्काशनिमण्डितान्ताः
केचित् चलत्तरङ्गोर्मिसमानरूपाः, केचित् महापुरोधाननिभाः। केचित् सगोपुराट्टालकसंनिकाशाः, सविद्युदुल्काशनिमण्डितान्ताः।
Verse 6
समावृताङ्गः स बभूव देवः संवर्तकोनाम गणः स रौद्रः । प्रवर्षमाणो जगदप्रमाणमेकार्णवं सर्वमिदं चकार
स देवः समावृताङ्गः बभूव; संवर्तकनाम रौद्रो गणः सः। स अप्रमेयवृष्ट्या प्रवर्षन्, सर्वमिदं जगदेकर्णवं चकार।
Verse 7
ततो महामेघविवर्धमानमीशानमिन्द्राशनिभिर्वृताङ्गम् । ददर्श नाहं भयविह्वलाङ्गो गङ्गाजलौघैश्च समावृताङ्गः
ततः महामेघविवर्धमानम् ईशानम् इन्द्राशनिभिर्वृताङ्गम् ददर्श अहम्। भयविह्वलाङ्गोऽहं गङ्गाजलौघैश्च समावृताङ्गं तमपश्यम्।
Verse 8
गजाः पुनश्चैव पुनः पिबन्तो जगत्समन्तात्परिदह्यमानम् । आपूरितं चैव जगत्समन्तात्सर्वैश्च तैर्जग्मुरदर्शनं च ते
गजाः पुनः पुनः पिबन्तो जगत्समन्तात् परिदह्यमानं विचेरुः। यदा च जगत्समन्तात् सलिलैः परिपूर्णं बभूव, तदा ते सर्वे गजा अदर्शनं जग्मुः॥
Verse 9
महार्णवाः सप्त सरांसि द्वीपा नद्योऽथ सर्वा अथ भूर्भुवश्च । आपूर्यमाणाः सलिलौघजालैरेकार्णवं सर्वमिदं बभूव
सप्त महार्णवाः, सरांसि, द्वीपाः, नद्यः सर्वाः, तथा भूर्भुवौ च—सलिलौघजालैः आपूर्यमाणाः—सर्वमिदं एकार्णवं बभूव॥
Verse 10
न दृश्यते किंचिदहो चराचरं निरग्निचन्द्रार्कमयेऽपि लोके । प्रणष्टनक्षत्रतमोऽन्धकारे प्रशान्तवातास्तमितैकनीडेः
अहो! निरग्निचन्द्रार्कमयेऽपि लोके किंचिदपि चराचरं न दृश्यते। नक्षत्रतमोऽपि प्रणष्टेऽन्धकारे, प्रशान्तवाते, एकनीड इव सर्वं स्तमितं बभूव॥
Verse 11
महाजलौघेऽस्य विशुद्धसत्त्वा स्तुतिर्मया भूप कृता तदानीम् । ततोऽहमित्येव विचिन्तयानः शरण्यमेकं क्व नु यामि शान्तम्
भूप! अस्य महाजलौघे विशुद्धसत्त्वोऽहं तदानीं स्तुतिं कृतवान्। ततः ‘अहम्’ इत्येव विचिन्तयन्, शान्तं शरण्यमेकं क्व नु यामि इति ममार्थोऽभवत्॥
Verse 12
स्मरामि देवं हृदि चिन्तयित्वा प्रभुं शरण्यं जलसंनिविष्टः । नमामि देवं शरणं प्रपद्ये ध्यानं च तस्येति कृतं मया च
जलसंनिविष्टोऽहं हृदि चिन्तयित्वा देवं स्मरामि—प्रभुं शरण्यम्। तं देवं नमामि, शरणं प्रपद्ये, तस्यैव ध्यानं च मया कृतम्॥
Verse 13
ध्यात्वा ततोऽहं सलिलं ततार तस्य प्रसादादविमूढचेताः । ग्लानिः श्रमश्चैव मम प्रणष्टौ देव्याः प्रसादेन नरेन्द्रपुत्र
एवं ध्यात्वा ततः सलिलं तताराहं तस्य प्रसादादविमूढचेताः। ग्लानिः श्रमश्च मम प्रणष्टौ देव्याः प्रसादेन, नरेन्द्रपुत्र॥
Verse 18
। अध्याय
अध्यायः—इति अध्यायचिह्नम्।