Adhyaya 179
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति गौतमेश्वरतीर्थं गन्तुं विधत्ते। तत् तीर्थं लोकप्रसिद्धं पापनाशनं च; गौतमस्य दीर्घतपसा महेश्वरः प्रसन्नोऽभवत्, तत्र प्रतिष्ठितश्च, तस्मात् स देवो गौतमेश्वर इति ख्यातः। देवा गन्धर्वा ऋषयः पितृदेवताश्च अस्मिन् स्थाने परमेश्वरं पूजयित्वा परां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति कथ्यते। ततः आचारविधिः प्रदर्श्यते—तीर्थस्नानं, पितृदेवतापूजनं, शिवपूजा च पापविमोचनहेतवः। केचन विष्णुमायया मोहिताः अस्य माहात्म्यं न जानन्ति, तथापि शिवः तत्र सन्निहित इति प्रतिपाद्यते। ब्रह्मचर्येण सह स्नानार्चनं कृतं चेत् अश्वमेधसमं पुण्यं भवति; द्विजातये दत्तं दानं अक्षयफलप्रदम्। आश्वयुजकृष्णचतुर्दश्यां शतदीपदानं, कार्त्तिकाष्टम्यां चतुर्दश्यां च उपवासः, घृत-पञ्चगव्य-मधु-दधि-शीतलजलैः अभिषेकश्च निर्दिश्यते। पुष्पपत्रार्पणेषु अखण्डबिल्वपत्राणि विशेषतः प्रशस्यन्ते। षण्मासपर्यन्तं निरन्तरपूजया कामाः सिद्ध्यन्ति, अन्ते शिवलोकप्राप्तिश्च भवतीति।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
मार्कण्डेय उवाच—ततः, राजेन्द्र, उत्तमं गौतमेश्वरं गच्छेत्; सर्वपापहरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
Verse 2
गौतमेन तपस्तप्तं तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । दिव्यं वर्षसहस्रं तु ततस्तुष्टो महेश्वरः
तस्मिन् तीर्थे, युधिष्ठिर, गौतमेन तपस्तप्तं दिव्यं वर्षसहस्रम्; ततः तुष्टो महेश्वरः।
Verse 3
प्रणम्य शिरसा तत्र स्थापितः परमेश्वरः । स्थापितो गौतमेनेशो गौतमेश्वर उच्यते
तत्र शिरसा प्रणम्य गौतमेन परमेश्वरः स्थापितः; गौतमेन स्थापितत्वात् स ईशो ‘गौतमेश्वर’ इति उच्यते।
Verse 4
तत्र देवैश्च गन्धर्वैरृषिभिः पितृदैवतैः । सम्प्राप्ता ह्युत्तमा सिद्धिराराध्य परमेश्वरम्
तत्र देवैः गन्धर्वैः ऋषिभिः पितृदैवतैश्च परमेश्वरमाराध्य उत्तमा सिद्धिः सम्प्राप्ता।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । पूजयेत्परमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते
तत्र तीर्थे यः स्नात्वा पितृदेवताः पूजयेत्, तथा परमीशानं शिवं समर्चयेत्, स सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 6
बहवस्तन्न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः । तत्र संनिहितं देवं शूलपाणिं महेश्वरम्
विष्णुमायाविमोहिताः बहवो जनाः एतन्न जानन्ति—तत्र संनिहितो देवः शूलपाणिर्महेश्वरः।
Verse 7
ब्रह्मचारी तु यो भूत्वा तत्र तीर्थे नरेश्वर । स्नात्वार्चयेन्महादेवं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
नरेश्वर, यः ब्रह्मचारी भूत्वा तत्र तीर्थे स्नात्वा महादेवं समर्चयेत्, स अश्वमेधफलं लभते।
Verse 8
ब्रह्मचारी तु यो भूत्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पूजयेत्परमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते
यः ब्रह्मचारी भूत्वा पितृदेवताः तर्पयेत्, तथा परमीशानं पूजयेत्, स सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यो दानं भक्त्या दद्याद्द्विजातये । तदक्षयफलं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
तत्र तीर्थे भक्त्या यद् दानं द्विजातये दद्याद्, तत्सर्वमक्षयफलं भवति; अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 10
मासे चाश्वयुजे राजन् कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । स्नात्वा तत्र विधानेन दीपकानां शतं ददेत्
मासेऽश्वयुजे राजन् कृष्णपक्षे चतुर्दशीं तत्र विधिवत् स्नात्वा दीपकानां शतं दद्यात्।
Verse 11
पूजयित्वा महादेवं गन्धपुष्पादिभिर्नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मृतः शिवपुरं व्रजेत्
गन्धपुष्पादिभिर्नरः महादेवं समर्च्य सर्वपापेभ्यः प्रमुच्यते; मृतः शिवपुरं व्रजेत्।
Verse 12
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । उपोष्य प्रयतो भूत्वा घृतेन स्नापयेच्छिवम्
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां कार्त्तिक्यां तु विशेषतः उपोष्य प्रयतः शुद्धो भूत्वा घृतेन शिवं स्नापयेत्।
Verse 13
पञ्चगव्येन मधुना दध्ना वा शीतवारिणा । स च सर्वस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
पञ्चगव्येन मधुना दध्ना वा शीतवारिणा वा स्नापयन् मानवः सर्वयज्ञफलम् अवाप्नोति।
Verse 14
भक्त्या तु पूजयेत्पश्चात्स लभेत्फलमुत्तमम् । बिल्वपत्रैरखण्डैश्च पुष्पैरुन्मत्तकोद्भवैः
पश्चाद् भक्त्या समर्च्य स उत्तमं फलम् आप्नोति—अखण्डैर्बिल्वपत्रैः पुष्पैश्चोन्मत्तकोद्भवैः।
Verse 15
कुशापामार्गसहितैः कदम्बद्रोणजैरपि । मल्लिकाकरवीरैश्च रक्तपीतैः सितासितैः
कुशापामार्गसंयुक्तैः कदम्बद्रोणजैस्तथा । मल्लिकाकरवीरैश्च रक्तपीतैः सितासितैः शिवं समर्चयेत् ॥
Verse 16
पुष्पैरन्यैर्यथालाभं यो नरः पूजयेच्छिवम् । नैरन्तर्येण षण्मासं योऽर्चयेद्गौतमेश्वरम् । सर्वान्कामानवाप्नोति मृतः शिवपुरं व्रजेत्
पुष्पैरन्यैर्यथालाभं यो नरः पूजयेत् शिवम् । नैरन्तर्येण षण्मासं योऽर्चयेद्गौतमेश्वरम् । सर्वान्कामानवाप्नोति मृतः शिवपुरं व्रजेत् ॥
Verse 179
अध्याय
अध्यायः । इति अध्यायसूचना ॥