Adhyaya 142

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् । यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः, महाराज, उत्तमं रुक्मिणीतीर्थं गच्छेत्; यत्र स्नानमात्रेणैव जनो रूपवान् सुभगश्च भवति।

Verse 2

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः तत्र स्नानं समाचरेत्; इह पुनर्जन्म न जायते।

Verse 3

यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् । तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः

यः रुक्मिणीतीर्थे स्नात्वा काञ्चनं दानं दद्यात्, तत्तीर्थप्रभावेन स मानवः शोकं नाप्नोति।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर । रूपसौभाग्यदं येन तीर्थमेतद्ब्रवीहि मे

युधिष्ठिर उवाच—मुनीश्वर, अस्य तीर्थस्य महिमा कथं जातः? येनैतत् तीर्थं रूपसौभाग्यदं, तन्मे ब्रूहि।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

मार्कण्डेय उवाच—यथावृत्तं पुरातनमितिहासं कथयामि; पूर्वं वृद्धैः पारम्पर्येण कथितं, हे भारत।

Verse 6

तं तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि

तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि, शृणुष्वैकाग्रमानसः। कुण्डिनं नाम नगरं, भीष्मको हि परिपाति॥

Verse 7

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽति प्रतापवान् । स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम्

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽतिप्रतापवान्। स्त्रीसहस्रमध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम्॥

Verse 8

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम्

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम्॥

Verse 9

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः । तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः। तदा अशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह॥

Verse 10

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक । एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक। इति तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह॥

Verse 11

ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् । स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी

विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह सूतिकागृहं प्रविश्य, स्वस्तिवाचनं कारयित्वा, तस्याः ‘रुक्मिणी’ इति नाम चकार।

Verse 12

यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत । ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा

जन्मतः सह भारत, ललाटे सुवर्णतिलकयुक्तत्वात्, तदा ब्राह्मणैः सा ‘रुक्मिणी’ इति नाम्ना कीर्तिता।

Verse 13

ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत । पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम्

अथ कालपर्यायात् सा अष्टवर्षा बभूव; पूर्वोक्तं तदेव वाक्यम् अशरीरिण्या पुनरुदीरितम्।

Verse 14

स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः । कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः

तद्वाक्यं पुनः पुनः स्मृत्वा नृपतिः चिन्तयामास— ‘कस्मै मया बाला देया? कश्च स चतुर्भुजः भविता?’

Verse 15

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् । मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः

एतस्मिन्नन्तरे रैवतात् पर्वतोत्तमात्, तत्र मुख्यश्चेदिपतिः दमघोषो नृपः समागतः।

Verse 16

प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः । तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः

स राजसदनं प्रविवेश यत्र राजा भीष्मकः स्थितः। तं गृहागतं दृष्ट्वा भूपतिः सादरं पूजयामास॥

Verse 17

आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः । कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत

विपुलमासनं दत्त्वा सभायां तं निवेश्य च। अब्रवीद्—कुशलं ते राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत॥

Verse 18

पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः । कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत

पुण्याहमद्य संजातं त्वद्दर्शनललितोत्सवम्। कन्या मम राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत॥

Verse 19

चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी । भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम्

‘चतुर्भुजाय दातव्या’ इत्युवाचाशरीरिणी। भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम्॥

Verse 20

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। तस्मै दीयतां कन्या शिशुपालाय भीष्मक॥

Verse 21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप । भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी

तस्य दमघोषस्य वचनं श्रुत्वा, भूमिपते, भीष्मकेन ततः शिशुपालाय रुक्मिणी विवाहार्थं प्रदत्ता।

Verse 22

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर । दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः

युधिष्ठिर, तत्र भीष्मकेन मङ्गलकार्यं प्रारब्धम्; दिक्षु देशान्तरेषु वसन्तः स्वगोत्रजाः च निमन्त्रणार्थं प्रेषिताः।

Verse 23

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम् । ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ

निमन्त्रिताः ते सर्वे यथाक्रमं समाजग्मुः; ततः यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ समायातौ।

Verse 24

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु । भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ

निमन्त्रितौ तौ कुण्डिनं भीष्मकस्य नगरं समायातौ; भीष्मकेन यथान्यायं तौ यदूत्तमौ पूजितौ।

Verse 25

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी । सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने

ततः प्रदोषसमये काममोहिनी रुक्मिणी सखीभिः सहिता पूर्वबहिः अम्बिकायाः अर्चनायै निर्गता।

Verse 26

सापश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् । तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता

सा तत्र देवेशं हरिं गोपवेषधरं ददर्श। तं दृष्ट्वा सा मोहमापन्ना, कामेन कलुषीकृतमानसा बभूव॥

Verse 27

केशवोऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच ह । स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः

केशवोऽपि तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच— तात, स्त्रीरत्नप्रवरं एषा; हर्तव्यमिति मे मतिः॥

Verse 28

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह । गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम्

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच— गच्छ कृष्ण महाबाहो, स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम्॥

Verse 29

अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः । दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत्

अहं च तव मार्गेण पश्चादागमिष्यामि। दानवानां च सर्वेषां महत्कदनं करिष्यामि॥

Verse 30

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः । ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम्

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः। कन्यां गृहीत्वा रथमारोप्य सत्वरं ययौ॥

Verse 31

निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा । हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान्

सहसा निर्गतो राजन् वेगेनैव अनिलो यथा। तदा भीष्मकपुरे महान् हाहाकारोऽभवत्॥

Verse 32

निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः । गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि

क्रुद्धा दानवा निर्गता वेला इव महोदधेः। गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि॥

Verse 33

बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् । तेषां युद्धं बलस्यासीत्सर्वलोकक्षयंकरम्

ततो बलदेवं प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम्। तेषां युद्धं बलस्यासीৎ सर्वलोकक्षयंकरम्॥

Verse 34

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते । गदाहस्तो महाबाहुस्त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते। गदाहस्तो महाबाहुः त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः॥

Verse 35

हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् । अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः

हलेन आकृष्य सहसा गदापातैरपातयत्। अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः॥

Verse 36

बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः । तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि

स सर्वान् दानवान् बभञ्ज, अचलो गिरिरिव स्थिरः तस्थौ। तं दृष्ट्वा बलं क्रुद्धं, त्रिदशैरपि दुर्धर्षं बभूव।

Verse 37

भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनां महयशाः । नराणामतिशूराणामक्षौहिण्या समन्वितः

ततः भीष्मपुत्रो महातेजाः, रुक्मिणां मध्ये महायशाः, अतिशूरनरैः समन्विताम् अक्षौहिणीं समादाय आगतः।

Verse 38

बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् । तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम्

स बलभद्रमतिक्रम्य, ततः युद्धे निराकरोत्। तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु, रथमार्गेण सत्वरं जगाम।

Verse 39

केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ । विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः

केशवोऽपि तदा देवः रुक्मिण्या सहितो ययौ। विन्ध्यं लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः प्रचक्रमे।

Verse 40

नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः । अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः

स नर्मदातटमापेदे, यत्र सिद्धः पुरा पुनः। अस्य तीर्थस्य प्रभावेण येन अजेयोऽभवत्।

Verse 41

एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते । रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः

एतस्मात्कारणात् तात योधनीपुरमिति प्रसिद्धम्। दानवेन्द्रः रुक्मोऽपि तत्रैव समुपागतः॥

Verse 42

प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज । अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम्

क्रुद्धः स अच्युतं प्रत्युवाच— ‘तिष्ठ तिष्ठ, मा व्रज। अद्य निशितैर्बाणैस्त्वां यमसादनं नेष्यामि’॥

Verse 43

एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि । तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम्

एवं परस्परं वीरौ उभौ गर्जतुः। तयोः युद्धं घोरमभूत्, तारकाग्निजाग्निसन्निभम्॥

Verse 44

चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः । नानुचिन्त्य शरांस्तस्य केशवः केशिसूदनः

दानवः केशवं प्रति शरजालानि चिक्षेप। केशवः केशिसूदनः तस्य शरान् नानुचिन्तयत्॥

Verse 45

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् । सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धः सुदर्शनं चक्रं गृह्य, तं सम्प्रहरितुमुद्यतः; तत्र रुक्मिण्या निवारितः॥

Verse 46

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् । दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् । दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि

Verse 47

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत । देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः । दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत । देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः । दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत

Verse 48

रुक्म उवाच । यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव । सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

रुक्म उवाच । यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव । सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

Verse 49

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै । मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै । मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव

Verse 50

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा । रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा । रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः

Verse 51

बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् । गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम्

देवदेवेशः श्रीभगवान् रुक्मिणं भीष्मकात्मजं प्रत्युवाच— “गच्छ स्वकं पुरं; मा भैः। अकण्टकं राज्यं कुरु, निर्विघ्नं पालय।”

Verse 52

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः । तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुङ्गवः। जगन्नाथं प्रणम्य स पितुर्भवनं जगाम॥

Verse 53

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्। मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्॥

Verse 54

वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः । इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः

वसिष्ठं च महाभागम्—इत्येते सप्त मानसाः। इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणेषु निश्चयं गताः॥

Verse 55

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षित्वेन भूषिताः। एवं ब्रह्मसुताः सर्वे सत्यवन्तो महामते॥

Verse 56

नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः । तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः

नर्मदातटमाश्रित्य जितेन्द्रियाः समाहिताः निवसन्ति। तपःस्वाध्यायनिरताः जपहोमपरायणाः॥

Verse 57

निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना । श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः

राजेन्द्र, महात्मना केशवेन निमन्त्रिताः। ततः ब्रह्मोक्तविधिना यथान्यायं श्राद्धं चक्रुः॥

Verse 58

हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् । प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः

हरिः तान् सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् सम्यक् पूजयामास। तत्र जनार्दनः तेभ्यः द्वादश ग्रामान् प्रददौ॥

Verse 59

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावदेतन्मया दत्तं दानं स्थास्यति; परिपन्थी न कश्चन॥

Verse 60

मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः । तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम्

मद्दत्तं ये नृपा गतकल्मषाः पालयिष्यन्ति। तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि, दास्यामि परमां गतिम्॥

Verse 61

यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च । तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः

यावद् लोकेषु पञ्च महाभूतानि विचरन्ति, तावद् मद्दत्तस्य परिपालकाः दिवि प्रमोदन्ते।

Verse 62

यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले । नरके तस्य वासः स्याद्यावदाभूतसम्प्लवम्

यो मूढो वः पृथिवीतले दत्तं लोपयति, तस्य नरके वासः स्याद् यावदाभूतसम्प्लवम्।

Verse 63

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

स्वदत्ता परदत्ता वा वसुंधरा पालनीया; यस्य यस्य यदा भूमिः, तस्य तस्य तदा फलम्।

Verse 64

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेद् वसुंधराम्, स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति।

Verse 65

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता । हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता; हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः।

Verse 66

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः। आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्॥

Verse 67

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि। निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति॥

Verse 68

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव । रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव। रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः॥

Verse 69

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् । स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम्

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान्। स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम्॥

Verse 70

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम्

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ। गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम्॥

Verse 71

ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः । आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान्

सत्यवन्तो ब्राह्मणाः शंसितव्रताः निर्गताः; रथमार्गेण आगच्छतः तान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा…

Verse 72

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत् । किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत्— ‘किमागमनकार्यं वः? ब्रूत सर्वं, द्विजोत्तमाः।’

Verse 73

कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते । देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन्

‘स्वीयकर्माणि कुर्वाणाः वयं; मम कृत्यं तु तिष्ठति।’ देववचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन्।

Verse 74

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः । दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात् त्वं वन्दितः; मनुष्याणां दुष्प्राप्योऽसि— प्राप्तोऽस्मान्, किं नः त्यजसि?

Verse 75

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत् । मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत्— ‘मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च…’

Verse 76

त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः । एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः

त्रिकालं मया आगमिष्यामि—सत्यं सत्यं पुनः पुनः। इति श्रुत्वा ते ब्राह्मणाः योधनीपुरं समागताः॥

Verse 77

अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे । एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम्

माथुरे प्रादुर्भावे तु त्रिभागेन अवतीर्णः। एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम्॥

Verse 78

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् । यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम्। यदेतच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥

Verse 79

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ । तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ। तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान्॥

Verse 80

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

उपवासी नरो भूत्वा यः कुर्यात्प्रदक्षिणम्। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 81

तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैरपि

तत्र तीर्थे ये वृक्षाः सन्ति, तान् ये नराः केवलं पश्यन्त्यपि, तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते—भ्रूणहत्यासमैरपि।

Verse 82

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ । तेन ते सदृशाः स्युर्वै देवदेवेन चक्रिणा

प्रातरुत्थाय ये केचित् बलकेशवौ पश्यन्ति, तेन कर्मणा ते वै देवदेवेन चक्रिणा सदृशाः स्युः।

Verse 83

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् । ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम्

ते पूज्याः, ते नमस्कार्याः; तेषां जन्म सुजीवितं च। ये जगन्नाथं देवं नारायणं हरिं नमन्ति।

Verse 84

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप । तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

नृप, तत्र तीर्थे यद्दानं स्नानं देवार्चनं च क्रियते, तत्सर्वं कर्तुः अक्षयं भवतीति शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 85

प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः

अग्नौ प्रविश्य मृतानां यत्फलं समुदाहृतम्, तत् नृपश्रेष्ठ, अशेषतः प्रोच्यमानं शृणुष्व।

Verse 86

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना । आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम्

तत्रार्कवर्णेन विमानेन किंकिणीजालमालिना गत्वा स आग्नेयं लोकं प्राप्य यथेप्सितं कालं मोदते।

Verse 87

जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः । वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

जले मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः वारुणे लोके वासो भवति यावदाभूतसम्प्लवम्।

Verse 88

अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप । अनिवर्तिका गतिर्नृणां नात्र कार्या विचारणा

अनाशके तत्र तीर्थे मृतानां, नराधिप, नृणामनिवर्तिका गतिः; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 89

तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम् । विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम्

तत्र तीर्थे यो विधानेन संयुक्तं कपिलादानमुत्तमं दद्यात्, तस्यापि यत्फलं शृणु।

Verse 90

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत । तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः

यावन्ति तस्या गोः रोमाणि तत्प्रसूतेश्च, भारत, तावन्ति दिवि सर्वकामैः सुपूजिताः मोदन्ते।

Verse 91

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः । स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः

यावन्ति धेन्वाः रोमाणि सन्ति, तावन्ति वर्षाणि स स्वर्गे पूज्यते। ततः स्वर्गाच्च्युतोऽपि त्रिलोके गोसमृद्धे कुले पुनः समुत्पद्यते।

Verse 92

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रूप्यं काञ्चनमेव वा । काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते

तत्र तीर्थे यो रूप्यं काञ्चनं वा ददाति, स काञ्चनेन विमानेन नीयमानो विष्णुलोके महीयते।

Verse 93

तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च । दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम्

तस्मिंस्तीर्थे यो पादुके वस्त्रं च ददाति, अस्य दानस्य प्रभावेन इप्सितं स्वर्गं लभते।

Verse 94

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद्यत्फलं भवेत् । तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत्

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनात् यत्फलं भवेत्, तत्र तीर्थे राजेन्द्र गायत्रीजपेन तत्फलमेव लभेत्।

Verse 95

प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे । कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे

प्रयागे यत्पुण्यं भवेत्, गयायां च त्रिपुष्करे; कुरुक्षेत्रे च राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे यत् (पुण्यं भवेत्)…

Verse 96

सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा । तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान्न संशयः

सोमेश्वरे यत्पुण्यं, सोमग्रहणकाले यत्फलं च; तत्र स्नानमात्रेणैव तत्फलं लभते—नात्र संशयः।

Verse 97

द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् । उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम्

द्वादश्यां नरः स्नात्वा जनार्दनं नमस्कृत्य; तेन पितर उद्धृताः, जन्मनः फलमवाप्तम्।

Verse 98

संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः । ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता

संक्रान्तौ व्यतीपाते च द्वादश्यां च विशेषतः; एकं ब्राह्मणं भोजयेत्—भोजिता कोटिर्भवति।

Verse 99

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव । तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सासमुद्राणि पाण्डव; तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन।

Verse 100

क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः । न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम्

क्षयं यान्ति दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः; न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम्।

Verse 101

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत

यत् भूतं यच्च भविष्यत्, तीर्थस्योत्तमं माहात्म्यं मया ते, हे भारत, सर्वं पृथग्भावेन सम्यक् कथितम्।

Verse 142

। अध्याय

अध्यायसमाप्तिः। इति अध्यायः।