Adhyaya 125

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् । यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः

श्रीमार्कण्डेय उवाच— ततः गच्छेत् महीपाल रवितीर्थम् अनुत्तमम् । यत्र देवः सहस्रांशुः तपस्तप्त्वा दिवं गतः ॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः । तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः

युधिष्ठिर उवाच—कथं स देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः, देवेशो रविर्भास्करः तपस्तपति तापसवत्?

Verse 3

आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः । प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः

स सर्वभूतानामाराध्यः सर्वदेवैश्च पूजितः; प्रत्यक्षो लोके दृश्यते सृष्टिसंहारकारकः।

Verse 4

आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते । सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ

आदित्यत्वं कथं प्राप्तः, कथं भास्कर उच्यते? सर्वमेतत् समासेन कथयस्व ममानघ।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्

मार्कण्डेय उवाच—महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः; तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्।

Verse 6

आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः

आसीदिदं तमोभूतम् अप्रज्ञातम् अलक्षणम्; अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः।

Verse 7

ततस्तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् । आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी

ततः दिव्यं तेजः अनुत्तमं तप्तपिण्डरूपं प्रादुरभवत्—आकाशात् पतितेवोल्का सृष्टिहेतोः अधोमुखी।

Verse 8

तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः । स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम्

तत्तेजसोऽन्तः सर्वभूषितः पुरुषः संजातः। स एव शिवः—अपाणिपादः—येन सर्वमिदं जगत् ततम्।

Verse 9

तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत । पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै

तस्य तेजोरूपस्य भूतस्य उत्पन्नस्य पश्चात्, भारत, प्रजापतिः पुनः कालेन कालान्तरतः कालं ससर्ज वै।

Verse 10

अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् । सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते

स भूतानां मनुष्याऽसुररक्षसां च अग्निरभवत्। सर्वदेवाधिदेवत्वात् स तेन आदित्य इति चोच्यते।

Verse 11

आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम् । क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः

आदौ तस्यैव नमस्कारः, तदनन्तरम् अन्येषां च। एष विधिः सर्वैः दैवतैः तथा सर्वैः महर्षिभिः क्रियते।

Verse 12

तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले । नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः

तिस्रः सन्ध्याः त्रयो देवाः सूर्यमण्डले सांनिध्यं कुर्वन्ति। सूर्यं नमस्कृत्य सर्वे देवाः नमस्कृताः भवन्ति॥

Verse 13

न दिवा न भवेद्रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् । अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप

भास्करं विना न दिवा न रात्रिः, न दक्षिणायनस्य षण्मासाः। नृप, उत्तरायणमपि तेन विना न स्यात्॥

Verse 14

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्। सूर्यं विना न प्रवर्तते; तस्मात् रविः पूज्यतमः॥

Verse 15

शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः

ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च। प्रत्यक्षो भगवान् देवो दृश्यते लोकपावनः॥

Verse 16

उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् । हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्

उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम्। हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्॥

Verse 17

एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् । लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद्धर्मपद्धतिम्

एवं स्वात्मसमुद्भूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् । लोकहिताय धर्मस्य पद्धतिं संस्थापयेत् ॥

Verse 18

नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् । सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम्

नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् । सहस्रांशुः निधिर्धाम्नां जगामाकाशमव्ययम् ॥

Verse 19

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः ॥

Verse 20

तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम्

तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम् ॥

Verse 21

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम्

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम् ॥

Verse 22

तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् । अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः

तथैव, राजेन्द्र, ये देवस्य प्रदक्षिणां कुर्वन्ति, ते अनन्यभक्त्या सततं त्र्यक्षरमन्त्रसमन्विताः पावनव्रते प्रतिष्ठिताः भवन्ति।

Verse 23

तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः । यत्पुण्यं च भवेत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु

तेन ते पूतशरीराः स्युः, मन्त्रेण च गतपातकाः। तेषां यत्पुण्यं भवति, तदिहैकमनाः शृणु।

Verse 24

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः

तेन कर्मणा ससमुद्रगुहा सशैलवनकानना सर्वा पृथिवी प्रदक्षिणीकृता; नात्र संशयः।

Verse 25

मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति

मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। तस्मान्मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति।

Verse 26

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः कार्यार्थं नैव सिध्येत, तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्।

Verse 27

भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् । निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम्

हे पार्थ! यथा भस्महुतं तोयविवर्जितं निष्फलं भवति, तथा मन्त्रविवर्जितं दानं अपि निष्फलमेव जायते।

Verse 28

काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः । मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः

काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु च विशेषतः, लोके जनाः मन्त्रेणैव पूजां कुर्वन्ति; अमन्त्रतः कदाचन न।

Verse 29

द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् । मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम्

द्वादशाब्दान् भक्त्या कृतनमस्कारात् यत्फलं लभ्यते, तत्फलमेव मन्त्रयुक्तेन सकृन्नमस्कारात् लभते।

Verse 30

संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा । नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम्

संक्रान्तौ व्यतीपाते च, अयने विषुवे तथा; नर्मदाजले स्नात्वा यस्तु रविं पूजयति…

Verse 31

द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसंचितम् । तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा

द्वादशाब्देन यत्पापम् अज्ञानज्ञानसञ्चितम्, तत्सर्वं तत्क्षणान्नश्यति—वह्निना तुषो यथा।

Verse 32

चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

चन्द्रसूर्यग्रहणे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः। तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा सर्वकिल्बिषैः प्रमुच्यते॥

Verse 33

माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम । सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे

माघमासे समासन्ने सप्तम्यां नृपसत्तम। सोपवासो जितक्रोधः सूर्यमन्दिरे वसेत्॥

Verse 34

प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे । विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत्पुण्यमुत्तमम्

प्रातः स्नात्वा विधानेन दद्यात् दिवाकरेऽर्घ्यकम्। मन्त्रयुक्तेन विधिना स लभेत् पुण्यमुत्तमम्॥

Verse 35

पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् । मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत्

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां तथैव च। कृत्वा ह्युदकतर्पणं मन्दिरे पूजयेत् ततः॥

Verse 36

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः । पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्नैवेद्यशोभनैः। पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्॥

Verse 37

विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा । विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च

विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रो वरुण एव च । विवस्वान् सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च ॥

Verse 38

इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

इति द्वादशनामानि जपन् कृत्वा प्रदक्षिणाम् । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु ॥

Verse 39

दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च । न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च । न भवेत् सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥

Verse 40

एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः । आराधयेद्रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम्

एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन् मन्त्रं विचक्षणः । आराधयेत् रविं भक्त्या य इच्छेत् पुण्यमुत्तमम् ॥

Verse 41

मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्भक्तिं देवस्य भारत । स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत्

मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद् भक्तिं देवस्य भारत । स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत् ॥

Verse 42

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजते देहमुत्तमम् । स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः

तस्मिन् तीर्थे यः कश्चिद् उत्तमं देहं त्यजति, स देवैः पूज्यमानो महर्षिभिश्च वन्द्यमानः तत्र दिव्यलोकं गच्छति।

Verse 43

स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत्

स्वेच्छया स चिरं कालम् अस्मिन् लोके नृपो भवति, इच्छामात्रेण दीर्घకాలं राज्यं भुङ्क्ते।

Verse 44

पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः । दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले

पुत्रपौत्रसमायुक्तः हस्त्यश्वरथसङ्कुलः। दासीदासशतोपेतो विपुले कुले स जायते॥

Verse 125

। अध्याय

अध्यायसमाप्तिः—इति अध्यायः समाप्तः।