Adhyaya 56

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता । रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहागता

उत्तानपाद उवाच—अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि; केन गङ्गावतारिता? रुद्रशीर्षे स्थिता पुण्या देवी कथमिहागता?

Verse 2

पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि शङ्कर

पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम्। एतत्सर्वं ममाख्याहि, यदि प्रसन्नोऽसि शङ्कर॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता । देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै

ईश्वर उवाच। शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता। देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै॥

Verse 4

अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते । गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर

अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते। गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर॥

Verse 5

तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः । अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम्

तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः। अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम्॥

Verse 6

जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले । भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि

जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले। भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि॥

Verse 7

तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् । ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि

तस्मिन् स्थाने महापुण्या सा सरित् देवैः स्वयमेवोत्पादिता। ततः सा देवनदी जाता, भुवि नृणां हिताय प्रादुरभवत्॥

Verse 8

वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः । पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम्

ये तस्याः तटे वसन्ति, भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति, नित्यं च जलं पिबन्ति—ते यमालयं न यान्ति॥

Verse 9

यत्र सा पतिता कुण्डे शूलभेदे नराधिप । देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती

नराधिप, शूलभेदे यत्र सा कुण्डे पतिता; देवनद्याः प्रतीच्यां तत्र प्राची सरस्वती प्रवहति॥

Verse 10

याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् । तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता

शूलभेदस्य याम्यायां दिशि तदनुत्तमं तीर्थं विद्यते। तत्र पुण्या देवशिला, स्वयं देवेन निर्मिता, विराजते॥

Verse 11

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्

तत्र यो भक्त्या स्नात्वा पितृदेवताः तर्पयेत्, तस्य पितरः आबूतसम्प्लवं यावत् तृप्यन्ति॥

Verse 12

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते

तत्र स्नात्वा यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत्, स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य पुण्यस्यान्तो न विद्यते।

Verse 13

उत्तानपाद उवाच । कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

उत्तानपाद उवाच—धरणीतले कानि दानानि प्रशस्तानि? यानि दत्त्वा नरो भक्त्या सर्वपातकैः प्रमुच्यते?

Verse 14

देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् । व्रतोपवासनियमैर्यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे

देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजन्यं फलम्, व्रतोपवासनियमैः यत्प्राप्यं तद् मे विस्तरेण वद।

Verse 15

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यश्चेदिनाथो महाबलः । वीरसेन इति ख्यातो मण्डलाधिपतिर्नृप

ईश्वर उवाच—पुरा चेदिनाथो महावीर्यः महाबलः, वीरसेन इति ख्यातो नृपो मण्डलाधिपः आसीत्।

Verse 16

राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर्न च तस्कराः । न चाधर्मोऽभवत्तत्र धर्म एव हि सर्वदा

तस्य राष्ट्रे न रिपवो न व्याधयो न तस्कराः; तत्राधर्मो नाभवत्, सर्वदा धर्म एव प्रववर्त।

Verse 17

सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः । एकासीद्दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा

सदा मुदितचित्तो राजा सभार्यः बहुपुत्रसमन्वितः आसीत्। तस्य तु एका दुहिता आसीत्, या सुरूपा गिरिजेव।

Verse 18

इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च । कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि

सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनैश्च अतिप्रिया आसीत्। काले प्राप्ते यथाविधि तस्याः वैवाहिकं कर्म कृतम्।

Verse 19

अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखे स्थितः । ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशमागतः

अनन्तरं चेदिपतिः द्वादशाब्दमखे स्थितः। ततः तस्याः कन्यायाः यो भर्ता स मृत्युवशं गतः।

Verse 20

विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः । उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम्

तां सुतां विधवां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः। तत्र दुःखपीडितां स्वभार्यां प्रति वचनमुवाच।

Verse 21

प्रिये दुःखमिदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् । नैषा रक्षयितुं शक्या रूपयौवनगर्विता

प्रिये, इदं दुःखं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम्। एषा रूपयौवनगर्विता, रक्षितुं न सुलभा।

Verse 22

दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका । नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे । परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत्

क्वचिद् कुलं दूषयेत्—कथं हि बालिका रक्ष्या? भानुमत्याः रक्षणे क्वापि नोपायो विद्यते। इत्यन्योन्यं विवदतोः श्रुत्वा सा कन्यका अब्रवीत्।

Verse 23

भानुमत्युवाच । न लज्जामि तवाग्रेऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् । सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप

भानुमत्युवाच—तात, तवाग्रे कदापि जल्पन्ती न लज्जामि। नराधिप, मदर्थे तव सत्यं दोषो नोत्पद्यताम्।

Verse 24

अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् । स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे

अद्यप्रभृति तात, अहं मूर्धजान् न धारयिष्ये। तव गृहे स्थूलवस्त्रपटार्धं तु धारयिष्यामि।

Verse 25

करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि च । आत्मानं शोषयिष्यामि तोषयिष्ये जनार्दनम्

पुराणविहितानि व्रतानि शीघ्रं करिष्यामि। आत्मानं शोषयिष्यामि, जनार्दनं तोषयिष्यामि।

Verse 26

ममैषा वर्तते बुद्धिर्यदि त्वं तात मन्यसे । भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितोऽभवत्

मम एषा बुद्धिर्वर्तते—यदि त्वं तात मन्यसे। भानुमत्याः वचः श्रुत्वा राजा अत्यन्तं संहर्षितोऽभवत्।

Verse 27

तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् । विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे

तीर्थयात्रां समालक्ष्य स सुपुष्कलं कोशं दत्त्वा, वृद्धान् विश्वस्तपुरुषान् नियोज्य तस्याः सम्यक् सुरक्षणं चकार।

Verse 28

पुरुषान् सायुधांश्चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् । दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान्

सायुधान् पुरुषान्, पुरोहितसहितान् ब्राह्मणान्, दासीदासान् पदातीन् च—ये चास्याः संरक्षणे समर्थाः—स नियोजयामास।

Verse 29

ततः पितुर्मतेनैव गङ्गातीरं गता सती । अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप

ततः पितुर्मतेनैव सा सती गङ्गातीरं जगाम; गङ्गामवगाह्य शुद्ध्यर्थं तटे द्वे तत्र समवस्थिताऽभवत्, हे नराधिप।

Verse 30

नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः । द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता

नित्यं सा सद्विप्रान् गन्धमाल्यादिभूषणैः सम्यक् सम्पूज्य, द्वादशाब्दानि गङ्गातीर एव समवस्थिता।

Verse 31

त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् । प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी

तदा राज्ञी गङ्गां त्यक्त्वा दक्षिणां काष्ठां जगाम; सचिवैः सार्धं सा यत्र रेवा महानदी तत्र प्राप्ता।

Verse 32

समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारेऽमरकण्टके । उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा

सा तत्र ओङ्कारेऽमरकण्टके च समाः पञ्च न्यवसत्। ततः उदग्दिशि स्थितेषु तीर्थेषु तीर्थात् तीर्थं सा जगाम।

Verse 33

स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वमतन्द्रिता । वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे

पुनः पुनः स्नात्वा भक्त्या विप्रान् पूजयित्वा अनतन्द्रिता। सा वारुणीं दिशं गत्वा देवनद्याः सङ्गमे ययौ।

Verse 34

ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् । दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदमब्रवीत्

सा पुण्यमाश्रमं ददर्श मुनिसङ्घैः समाकुलम्। मुनिसमूहं दृष्ट्वा सा प्रणिपत्येदमब्रवीत्।

Verse 35

माहात्म्यमस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् । कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं नाम चास्य कीदृशं वदत। महाभागाः, मम प्रसादं कृत्वा विस्तरेण कथयत।

Verse 36

ऋषय ऊचुः । चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः । महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना

ऋषय ऊचुः—चक्रतीर्थं तु विख्यातं; पुरा हरेः चक्रं महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना दत्तम्।

Verse 37

अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः

अत्र तीर्थे यः स्नात्वा पितृदेवताभ्यस्तर्पणं करोति, तस्य अनिवर्तिका गतिः सञ्जायते—नात्र संशयः।

Verse 38

द्वितीयेऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि । पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

ततः द्वितीयेऽह्नि, हे तपस्विनि, शूलभेदं गच्छेत्; पूर्वोक्तेन विधानेन यथाविधि स्नानं कुर्यात्।

Verse 39

जन्मत्रयकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । जलेन तिलमात्रेण प्रदद्यादञ्जलित्रयम्

जन्मत्रयकृतैः पापैः स मुच्यते—नात्र संशयः। तिलमात्रयुक्तेन जलेन अञ्जलित्रयं प्रदद्यात्।

Verse 40

तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्यसंशयम् । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर्ब्राह्मणैर्नृप

हे नृप, यः श्रोत्रियैर्ब्राह्मणैः सह भक्त्या श्राद्धं करोति, तस्य पितरः द्वादशाब्दानि तृप्यन्ति—असंशयम्।

Verse 41

वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पित्ःणां दत्तमक्षयम् । अपरेऽह्णि ततो गच्छेत्पुण्यां देवशिलां शुभाम्

वार्द्धुष्याद्याः क्रियाः परिहर्तव्याः; पितृभ्यः प्रदत्तं तु अक्षयम्। ततः परेऽह्णि पुण्यां शुभां देवशिलां गच्छेत्।

Verse 42

वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैरुत्पादिता पुरा । स्नात्वा तत्र जलं दद्यात्तिलमिश्रं नराधिप

तत्र पुण्या जाह्नवी गङ्गा देवैः पुरा प्रादुर्भाविता दृश्यते। तत्र स्नात्वा, हे नराधिप, तिलमिश्रं जलं दद्यात्।

Verse 43

सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया । एकादश्यामुपोषित्वा पक्षयोरुभयोरपि

सकृदेव पिण्डप्रदानेन ब्रह्महत्यादोषात् प्रमुच्यते। उभयोः पक्षयोः एकादश्यां उपोष्य व्रतं कुर्यात्।

Verse 44

क्षपाजागरणं कुर्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः

रात्रौ जागरणं कुर्यात्, पौराणिकीं कथां पठेत्। पुष्पधूपनिवेदनैः विष्णोः पूजां प्रकुर्वीत।

Verse 45

प्रभाते भोजयेद्विप्रान् दानं दद्यात्सशक्तितः । चतुर्थेऽह्नि ततो गच्छेद्यत्र प्राची सरस्वती

प्रभाते विप्रान् भोजयेत्, सशक्तितो दानं दद्यात्। ततश्चतुर्थेऽह्नि गच्छेत् यत्र प्राची सरस्वती।

Verse 46

ब्रह्मदेहाद्विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः

ब्रह्मदेहाद्विनिष्क्रान्ता सा सरस्वती शरीरिणां पावनार्थं तत्र वर्तते। तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पितृदेवतास्तर्पयेत्।

Verse 47

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद्द्विजान् । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

श्राद्धं विधिवत्कृत्वा निर्दोषान् द्विजान् भोजयेत्। तस्य पितरः द्वादशवर्षाणि निःसन्देहं तृप्यन्ति॥

Verse 48

सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा । देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम्

सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा। देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम्॥

Verse 49

त्रिरात्रं कुरुते योऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः । पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन

योऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः त्रिरात्रं नियमं कुरुते। पक्षं मासं षण्मासं वा कदाचिदब्दमेकं च॥

Verse 50

न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद्दिवि । नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्

न तस्य मर्त्ये पुनः सम्भवो भवति, तस्य वासो दिवि भवेत्। नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्॥

Verse 51

विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता । तिष्ठते साक्षयं कालं रुद्रलोके महीयते

विना पुंसा या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता तिष्ठति। सा अक्षयं कालं तिष्ठति, रुद्रलोके महीयते॥

Verse 52

मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ । ततोऽवगाह्य तत्तीर्थमहर्निशमतन्द्रिता

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सा परमया मुदा प्रस्थितवती। ततः तस्मिन् तीर्थेऽवगाह्याहर्निशमतन्द्रिता न्यवसत्॥

Verse 53

दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् । श्रूयतां वचनं मेऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः

तीर्थप्रभावं दृष्ट्वा सा पुनर्वचनमब्रवीत्। श्रूयतां मे वचोऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः॥

Verse 54

न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् । मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वमिदं वचः

न त्यजाम्यीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम्। मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वमिदं वचः॥

Verse 55

त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी । एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः

त्वत्कन्या शूलभेदस्थाऽऽस्ते नियता व्रतचारिणी। एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृप॥

Verse 56

। अध्याय

अध्यायः। (इति पाठविभागसूचकः कोलफोन्-चिह्नः)

Verse 57

अहर्निशं दहेद्धूपं चन्दनं च सदीपकम् । पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् । द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता

अहर्निशं सा धूपं चन्दनं सदीपकं च दहेत्। पादशौचं स्वयमेव कृत्वा स्वयमेव द्विजान् भोजयामास। एवं सा सुव्रता राज्ञी द्वादशाब्दानि तत्रैव संस्थिता।

Verse 58

ईश्वर उवाच । अन्यद्देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते । कथयामि महाबाहो सेतिहासं पुरातनम्

ईश्वर उवाच—भूपते, देवशिलायाः अन्यन्माहात्म्यं शृणु। महाबाहो, पुरातनं सेतिहासं तुभ्यं कथयामि।

Verse 59

कश्चिद्वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया । दुर्भिक्षपीडितस्तत्र आमिषार्थं वनं गतः

कश्चिद्वनेचरः व्याधः शबरः सह भार्यया। दुर्भिक्षपीडितः सन् आमिषार्थं वनं गतः।

Verse 60

नापश्यत्पक्षिणस्तत्र न मृगान्न फलानि च । सरस्ततो ददर्शाथ पद्मिनीखण्डमण्डितम्

तत्र न पक्षिणोऽपश्यत् न मृगान् न फलानि च। अथ पद्मिनीखण्डमण्डितं सरः ददर्श।

Verse 61

दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यमब्रवीत् । कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये

तत्र सरोवरं दृष्ट्वा शबरी वाक्यमब्रवीत्। दिव्यानि कुमुदानि त्वं गृहाण, आहारसिद्धये।

Verse 62

देवस्य पूजनार्थं तु शूलभेदस्य यत्नतः । विक्रयो भविता तत्र धर्मशीलो जनो यतः

देवपूजनहेतोस्तु शूलभेदे प्रयत्नतः। तत्र विक्रयोऽवश्यं स्यात् धर्मशीलजनागमात्॥

Verse 63

भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः । उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः

भार्यावाक्यं निशम्याथ स कुमुदानि संगृहीतवान्। उत्तीर्य तटमासाद्य पुरतः श्रीवृक्षं ददर्श ह॥

Verse 64

श्रीफलानि गृहीत्वा तु सुपक्वानि विशेषतः । शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान्

श्रीफलानि समादाय सुपक्वानि विशेषतः। शूलभेदं समासाद्य ददर्श बहुजनाकुलम्॥

Verse 65

चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः

चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप। तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः॥

Verse 66

मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि । वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम्

मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि। वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम्॥

Verse 67

ऋषयश्चागतास्तत्र ये चाश्रमनिवासिनः । सोपवासाः सनियमाः सर्वे साग्निपरिग्रहाः

ऋषयश्च तत्र समागताः, ये चाश्रमनिवासिनः। सर्वे सोपवासाः सनियमाः सन्तः साग्निपरिग्रहाः आसन्॥

Verse 68

देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले । आगच्छद्भिर्नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते

देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले। आगच्छद्भिर्नृपश्रेष्ठ तत्र मार्गो न लभ्यते॥

Verse 69

दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरोऽब्रवीत् । गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम्

दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरोऽब्रवीत्। गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम्॥

Verse 70

पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः । अयनं किं भवेदद्य किं वाक्षयतृतीयका

पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः। अयनं किं भवेदद्य किं वा क्षयतृतीयका॥

Verse 71

ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा । पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे

ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा। दृष्ट्वाग्रे नारीं पप्रच्छ दत्त्वाग्रे शुभे कमले॥

Verse 72

तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे । किमयं स्नाति लोकोऽयं किं वा स्नानस्य कारणम्

अद्य कः तिथिः प्रोक्तः? किं पर्व पावनं वर्तते—तन्मे कथय। किमर्थं जनाः स्नानं कुर्वन्ति, स्नानस्य च कारणं किम्?

Verse 73

नार्युवाच । अद्य चैकादशी पुण्या सर्वपापक्षयंकरी । उपोषिता सकृद्येन नाकप्राप्तिं करोति सा

नारी उवाच—अद्य पुण्या एकादशी सर्वपापक्षयङ्करी। यया सकृदप्युपोषितं तया स्वर्गप्राप्तिः प्रजायते।

Verse 74

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै । कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम

तस्याः स्त्रियाः वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै। अव्यग्रा कथयामास स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम॥

Verse 75

अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैरुपोषिता । मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी

अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैरुपोषिता। मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयङ्करी॥

Verse 76

नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना । व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती

तत्र नियता श्रूयते राजपुत्री सुशोभना। व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती॥

Verse 77

नैतया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले

नैतया सदृशी काचित् त्रिषु लोकेषु विश्रुता। सा वरारोहा महीतले ह्यवतीर्णेव दृश्यते॥

Verse 78

भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह । कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम्

भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह। यथालाभं कमलानि दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम्॥

Verse 79

ममैषा वर्तते बुद्धिर्न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् । न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित्

ममैषा वर्तते बुद्धिर्न भोक्तव्यं मया ध्रुवम्। न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित्॥

Verse 80

शबर्युवाच । न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे । भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम्

शबर्युवाच। न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे। भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम्॥

Verse 81

भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः

भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह। अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः॥

Verse 82

सर्वान् देवान्नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति । तस्थौ स शङ्कमानोऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम्

सर्वान् देवान् नमस्कृत्य देवशिलां प्रति जगाम। शङ्कमानोऽपि स तत्र स्थित्वा जनार्दनं नमस्कृतवान्॥

Verse 83

यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् । तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत्तदा

यदा सा कुमुदद्वयं दत्त्वा राज्ञ्यै निवेदितवती। तत् पद्मयुगलं दृष्ट्वा राज्ञी तां दासीं तदा अब्रवीत्॥

Verse 84

कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यतामग्रतो मम । शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान्

कुत्र लब्धं पद्मद्वयं? ममाग्रे कथ्यतां शीघ्रम्। तत्रैव गत्वा च पद्मान् अपरान् अपि आनय॥

Verse 85

धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय । भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति

धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय। भानुमत्याः वचः श्रुत्वा सा शबरं प्रति जगाम॥

Verse 86

श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे

श्रीफलानि च पुष्पाणि बहूनि अन्यानि च मे देहि॥

Verse 87

शबर्युवाच । श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि च विशेषतः । न लोभो न स्पृहा मेऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय

शबर्युवाच—सपुष्पाणि श्रीफलानि विशेषतः बहूनि दास्यामि। न मे लोभो न स्पृहा; गत्वा राज्ञीं निवेदय॥

Verse 88

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् । शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम्। शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरं परं वचः॥

Verse 89

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता । उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता। उवाच शबरीं प्रीत्या—देहि पद्मानि मूल्यतः॥

Verse 90

शबर्युवाच । न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम् । श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम्

शबर्युवाच—न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम्। श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम्॥

Verse 91

अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ

अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ॥

Verse 92

राज्ञ्युवाच । विना मूल्यं न गृह्णामि कमलानि तवाधुना । धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम्

राज्ञ्युवाच—अधुना तव कमलानि मूल्यं विना न गृह्णामि। धान्यस्य खारिकामेकां ददामि; प्रतिगृह्यताम्।

Verse 93

दश विंशत्यथ त्रिंशच्चत्वारिंशदथापि वा । गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर

दश वा विंशतिं वा त्रिंशतं चत्वारिंशदथापि वा। अथवा खारिशतं गृहाण; दुर्भिक्षं बोधिमुत्तर।

Verse 94

वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् । तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः

वसु रत्नं सुवर्णं च यदन्यत्तेऽभीप्सितम्। तत्सर्वं कमलार्थेऽहं सम्प्रदास्यामि; न संशयः।

Verse 95

शबर्युवाच । नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने । देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

शबर्युवाच—वरानने, अद्याहारं न चिन्तयामि; देवं विना सर्वं मुक्त्वा। भद्रे, देवकार्याद् अन्यत्र मे बुद्धिर्न प्रवर्तते।

Verse 96

राज्ञ्युवाच । न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम्

राज्ञ्युवाच—न त्वया अन्नं परित्याज्यम्; सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मम अन्नं प्रतिगृह्यताम्।

Verse 97

तपस्विनो महाभागा ये चारण्यनिवासिनः । गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्तेऽन्नमतन्द्रिताः

ये तपस्विनो महाभागा चारण्यनिवासिनः, ते सर्वे गृहस्थद्वारेऽतन्द्रिताः अन्नं याचन्ते।

Verse 98

शबर्युवाच । निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् । सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलतेऽनलः

शबरी उवाच—पूर्वं निषेधः कृतः; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्। सत्येन तपते सूर्यः, सत्येन ज्वलतेऽनलः।

Verse 99

सत्येन तिष्ठत्युदधिर्वायुः सत्येन वाति हि । सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च

सत्येन तिष्ठत्युदधिः, सत्येन वायुः वाति हि। सत्येन पच्यते सस्यं, गावः क्षीरं स्रवन्ति च।

Verse 100

सत्याधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत्

सत्याधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत्।

Verse 101

देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः

देवकार्यं विहाय मे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते। राज्ञि, पुष्पाणि गृहाण; गदाभृतः पूजां कुरु।

Verse 102

श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् । कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि । मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च

श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् । कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि । मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च ॥

Verse 103

राज्ञ्युवाच । आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च । क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम्

राज्ञ्युवाच । आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च । क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम् ॥

Verse 104

उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च । मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च । प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः

उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च । मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च । प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः ॥

Verse 105

पुरोहित उवाच । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः । उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित्

पुरोहित उवाच । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः । उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित् ॥

Verse 106

ईश्वर उवाच । श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु । गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम्

ईश्वर उवाच । श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु । गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम् ॥

Verse 107

क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् । शबरस्तु ततो भार्यामिदं वचनमब्रवीत्

पौराणिकीं कथां श्रुत्वा तौ निशि जागरणं चक्रतुः। ततः शबरः स्वभार्यां प्रति इदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 108

दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि । कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम्

दीपार्थं स्नेहं गृह्यतां यथालाभेन सुन्दरि। दीपं कृत्वा ततस्तौ हरेः शुभां पूजां चक्रतुः॥

Verse 109

चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् । ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम्

रात्रौ जागरं चक्रतुः ध्यायन्तौ धरणीधरम्। ततः प्रभाते दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम्॥

Verse 110

स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे । सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदेऽपरे

केचिद्वै शूलभेदे स्नाताः केचिद्देवनद्याम्। केचिन्मनुजाः सरस्वत्यां केचिन्मार्कण्डह्रदे॥

Verse 111

चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः । शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि

केचिच्चक्रतीर्थं गत्वा विधानेन स्नानमाचरन्। ते सर्वे शुचयो भूत्वा स्नात्वा देवाशिलोपरि स्थिताः॥

Verse 112

श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा । तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः

ते श्रद्धया पूतचेतसा प्रयत्नेन श्राद्धं चक्रुः। तान् दृष्ट्वा शबरोऽपि बिल्वफलैः पिण्डान् प्रयत्नतः चकार॥

Verse 113

भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् । अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः

भानुमत्यापि भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम्। अनिन्द्या विप्राः भोजिताः दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः॥

Verse 114

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा । पायसेन तु गव्येन कृतान्नेन विशेषतः

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा। गव्यपायसेन विशेषतः कृतान्नेन च तदा॥

Verse 115

भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च

भोजयित्वा ततः राज्ञी दानं ददौ यथाविधि। पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च॥

Verse 116

विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च । चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना

विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च। चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति। पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना॥

Verse 117

उत्तानपाद उवाच । यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः । तानि सर्वाणि देवेश कथयस्व प्रसादतः

उत्तानपाद उवाच—देवेश! जगतीपतेः प्रशस्तानि यानि यानि दानानि, तानि सर्वाणि मे प्रसादतः कथयस्व।

Verse 118

ईश्वर उवाच । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः

ईश्वर उवाच—तिलप्रदः प्रजामिष्टां लभते, दीपदः चक्षुरुत्तमम्। भूमिदः स्वर्गमाप्नोति, हिरण्यदः दीर्घमायुः।

Verse 119

गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान् भवेत् । वासोदश्चन्द्रसालोक्यमर्कसायुज्यमश्वदः

गृहदो रोगरहितो भवति, रूप्यदो रूपवान् भवेत्। वासोदः चन्द्रसालोक्यं प्राप्नोति, अश्वदः अर्कसायुज्यम्।

Verse 120

वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् । यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः

वृषदः श्रियं पुष्टां लभते, गोदाता च त्रिविष्टपम्। यानशय्याप्रदः भार्यां साध्वीं प्राप्नोति, अभयप्रदः ऐश्वर्यमभयं च।

Verse 121

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम्

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं प्राप्नोति, ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम्। तथा वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषां दानफलानि।

Verse 122

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति

सर्वदानेषु ब्रह्मदानं परमं विशिष्यते। यः यः भावः, यत् यत् दानं तेन तेन भावेन यथाशक्ति प्रयच्छति॥

Verse 123

तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् । दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च

तेन तेनैव भावेन स प्रतिपूजितं फलं प्राप्नोति। राज्ञ्या दत्तानि यानि दानानि सर्वाणि दृष्ट्वा॥

Verse 124

उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर । पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

उवाच शबरो भार्यां—यत्तच्छृणु नरेश्वर। पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः॥

Verse 125

श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् । पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः

श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम्। पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः॥

Verse 126

शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् । संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते

शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम्। संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते॥

Verse 127

अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया । घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा

अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया । घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा

Verse 128

तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते । तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया

तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते । तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया

Verse 129

तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यमनिवर्तिकम् । मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि । नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम्

तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यमनिवर्तिकम् । मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि । नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम्

Verse 130

शबर्युवाच । मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः । या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति

शबर्युवाच । मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः । या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति

Verse 131

न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् । श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा

न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् । श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा

Verse 132

पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति । यत्तेऽभिवाञ्छितं किंचिद्विष्णवे कर्तुमर्हसि

पारणं कुरु भोजेन्द्र, येन व्रतं न नश्यति। यत्तेऽभिवाञ्छितं किञ्चिद् विष्णवे तत् समर्पय॥

Verse 133

भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः । गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि

भार्यावचनं श्रुत्वा शबरः प्रमुमोद ह। श्रीफलं शीघ्रमादाय होमं चक्रे यथाविधि॥

Verse 134

सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तोऽपि च तया सह । चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम्

सर्वदेवान् नमस्कृत्य तया सार्धं च भोजितः। चैत्र्यां विषुवं विज्ञाय तत्र तस्थौ दिनत्रयम्॥