Adhyaya 43

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् । तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता

श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम्। तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता॥

Verse 2

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप । स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप। स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

युधिष्ठिर उवाच। कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले। यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः॥

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च । भूमिदानं च गोदानं मोचयत्पशुभान्नरम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च, भूमिदानं गोदानं च; एते दानप्रकारा नरं संसारबन्धनात् मोचयन्ति।

Verse 5

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणसंक्षयम् । रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदा भूतसम्प्लवम्

तत्र तीर्थे यः कश्चित् प्राणसंक्षयं कुरुते, स भूतसम्प्लवपर्यन्तं यावन्न भवति, तावद् रुद्रलोके वसति।

Verse 6

ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरीम् । तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं तेजोराशिं दिवाकरम्

ततः सर्वपापक्षयंकरीं पुष्करिणीं गच्छेत्; तत्र स्नात्वा तेजोराशिं दिवाकरं देवं समर्चयेत्।

Verse 7

ऋचमेकां जपेत्साम्नः सामवेदफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च

साम्नः प्रकारेण ऋचमेकां जपेत् चेत्, सामवेदफलं लभेत्; यजुर्मन्त्रजपेन तथा ऋग्वेदफलं च लभते।

Verse 8

अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

दिवाकरं ध्यायमानो मन्त्राक्षरमपि वा जपेत्; आदित्यहृदयं जप्त्वा स सर्वकिल्बिषैः मुच्यते।

Verse 9

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना जपेद्द्विजान् । तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः

तस्मिन् तीर्थे यो विधिवत् स्नात्वा द्विजानां सान्निध्ये जपं कुर्यात्, तस्य कोटिगुणं पुण्यं भवति—अत्र संशयो नास्ति।

Verse 10

अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात् । तस्मिंस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम्

अनशनेन वा अग्निप्रवेशेन वा जले देहत्यागेन वा—तस्मिन् तीर्थे यो मृतः, स परमां गतिं प्राप्नोति।

Verse 11

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम । विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम्

हे नृपसत्तम! ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा—यो विहितं स्वकर्म आचरति, स परमां गतिं गच्छति।

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम । पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते केन तत्साधनं वद

युधिष्ठिर उवाच—हे द्विजोत्तम! व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं च ज्ञात्वा वर्णाः पापेभ्यः केन प्रकारेण विमुच्यन्ते? तस्य साधनं मे वद।

Verse 13

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः । ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजल्लभति सद्गतिम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः; ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणान् त्यक्त्वा सद्गतिं लभते।

Verse 14

सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् । तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति

सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् । तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति

Verse 15

व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः । आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत्

व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः । आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत्

Verse 16

वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् । जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत्

वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् । जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत्

Verse 17

शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् । विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम्

शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् । विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम्

Verse 18

अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा । पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान्

अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा । पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान्

Verse 19

शान्तदान्तजितक्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् । तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसाधयेत्

शान्तदान्तजितक्रोधान् शास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् उपसृत्य, तेषां चोपदेशेन विधिवत् करीषाग्निं प्रसाधयेत्।

Verse 20

एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः । पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे

एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः, यथान्धो गिरिगह्वरे पतति तथा घोरे नरके पतन्ति।

Verse 21

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामचारतः । कृमियोनिं प्रपद्यन्ते तेषां पिण्डो न च क्रिया

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य कामचारतः प्रवर्तन्ते, ते कृमियोनिं प्रपद्यन्ते; तेषां न पिण्डो न च क्रिया।

Verse 22

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः । अष्टाविंशतिर्वै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः, अष्टाविंशतिकोटीनां नरकाणां पतन्ति, युधिष्ठिर।

Verse 23

प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे । दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप

प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे; दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप।

Verse 24

तल्लब्ध्वा मदमात्सर्यं यो वै त्यजति मानवः । संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः

तल्लब्ध्वा दुर्लभं जन्म मदमात्सर्यवर्जितः। यः संनियम्य सदात्मानं वर्तते स ज्ञानचक्षुर्नरः॥

Verse 25

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया। उन्मील्यते हि तच्चक्षुः प्राप्यते च प्रकाशता॥

Verse 26

यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम

यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः। एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम॥

Verse 27

तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता

तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा। नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता॥

Verse 28

तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना

तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च। सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना॥

Verse 29

लोकानां च हितार्थाय महापुण्यावतारिता । मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम्

लोकानां हितकाङ्क्षिणी महापुण्यस्वरूपिणी अवतीर्णा। अस्यां स्नानमात्रेण कर्मजं मानसं वाचिकं च पापं नश्यति॥

Verse 30

रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तेन पुण्यतमा हि सा । प्रातरुत्थाय यो नित्यं भूमिमाक्रम्य भक्तितः

रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तस्मात् सा पुण्यतमा। यः प्रातःसमुत्थाय नित्यं भक्त्या भूमिमाक्रम्य…॥

Verse 31

एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम् । नमः पुण्यजले देवि नमः सागरगामिनि

एतन्मन्त्रं जपेत् तात, स्नानफलमवाप्नुयात्। नमः पुण्यजले देवि, नमः सागरगामिनि॥

Verse 32

नमोऽस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि वरानने

नमोऽस्तु पापनिर्मोचे, नमो देवि वरानने॥

Verse 33

नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते । नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि

नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते, नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते। नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे, नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि॥

Verse 43

। अध्याय

॥ अध्यायः ॥