Adhyaya 194

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तच्छ्रुत्वानान्तदेवेन विश्वरूपमुदाहृतम् । देवराजस्तथा देवाः परं विस्मयमागताः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—तच्छ्रुत्वा अनन्तदेवेन विश्वरूपमुदाहृतम्; देवराज इन्द्रः तथा देवाः परं विस्मयमागताः।

Verse 2

दृष्ट्वा चाप्सरसं पुण्यामुर्वशीं कमलाननाम् । संत्रस्तो विस्मितश्चाभूदिन्द्रो राजश्रिया वृतः

दृष्ट्वा च पुण्यामप्सरसं उर्वशीं कमलाननाम् । इन्द्रो राजश्रिया वृतः संत्रस्तो विस्मितश्चाभूत् ॥

Verse 3

न किंचिदुत्तरं वाक्यमुक्तवाञ्जोषमास्थितः । इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम्

न किञ्चिदुत्तरं वाक्यमुक्तवान् जोषमास्थितः । इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम् ॥

Verse 4

भृगोः खात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप । वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा

भृगोः खात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप । वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा ॥

Verse 5

केनोपायेन स स्यान्मे भर्ता नारायणः प्रभुः । व्रतेन तपसा वापि दानेन नियमेन च

केनोपायेन स स्यान्मे भर्ता नारायणः प्रभुः । व्रतेन तपसा वापि दानेन नियमेन च ॥

Verse 6

वृद्धानां सेवनेनाथ देवताराधनेन वा । इति चिन्तापरां कन्यां सती ज्ञात्वा युधिष्ठिर

वृद्धानां सेवनेनाथ देवताराधनेन वा । इति चिन्तापरां कन्यां सती ज्ञात्वा युधिष्ठिर ॥

Verse 7

प्राह प्राप्तो मया भर्ता शङ्करस्तपसा किल । प्रजापतिश्च गायत्र्या ह्यन्याभिरभिवाञ्छिताः

सा प्राह—तपसा किल मया भर्ता शङ्करः प्राप्तः; गायत्र्या च प्रजापतिः प्राप्यते, तथा अन्याभिः साधनाभिः अन्येऽभिवाञ्छिताः फलाः प्राप्यन्ते।

Verse 8

तपसैव हि ते प्राप्यस्तस्मात्तच्चर सुव्रते । तपस्त्वं हि महच्चोग्रं सर्ववाञ्छितदायकम्

तपसैव हि स प्राप्यः; तस्मात् तत् चर, सुव्रते। तपः खलु महद् उग्रं सर्ववाञ्छितदायकम्।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । सागरान्तं समासाद्य लक्ष्मीः परपुरंजय । चचार विपुलं कालं तपः परमदुश्चरम्

मार्कण्डेय उवाच—सागरान्तं समासाद्य, हे परपुरंजय, लक्ष्मीः विपुलं कालं परमदुश्चरं तपश्चचार।

Verse 10

स्थाणुवत्संस्थिता साभूद्दिव्यं वर्षसहस्रकम् । तत इन्द्रादयो देवाः शङ्खचक्रगदाधराः

सा दिव्यं वर्षसहस्रकं स्थाणुवत् संस्थिताभूत्। ततः शङ्खचक्रगदाधरा इन्द्रादयो देवाः (तत्र) समाययुः।

Verse 11

भूत्वा जग्मुस्तदर्थं ते सा तु पृष्टवती सुरान् । विश्वरूपं वैष्णवं यत्तद्दर्शयत माचिरम्

ते तदर्थं भूत्वा जग्मुः; सा तु सुरान् पृष्टवती—“माचिरं वैष्णवं विश्वरूपं यत्, तत् दर्शयत।”

Verse 12

विलक्षा व्रीडिता देवा गत्वा नारायणं तदा । अब्रुवन् वैश्वरूपं नो शक्ता दर्शयितुं वयम्

विलक्षाः व्रीडिताश्च देवाः तदा नारायणं गत्वा ऊचुः— “वयं वैश्वरूपं ते दर्शयितुं न शक्ताः।”

Verse 13

ततो यथेष्टं ते जग्मुः स च विष्णुरचिन्तयत् । उग्ररूपा स्थिता देवी देहं दहति भार्गवी

ततः ते यथेष्टं जग्मुः; स च विष्णुः अचिन्तयत्— “उग्ररूपा स्थिता देवी भार्गवी स्वदेहं तपसा दहति।”

Verse 14

तां तस्मात्तत्र गत्वाहं वरं दत्त्वा तु वाञ्छितम् । पुनस्तपः करिष्यामि दर्शयिष्यामि वा पुनः । वैष्णवं विश्वरूपं यद्दुर्दश्यं देवदानवैः

तस्मात् तत्र गत्वा अहं तां वाञ्छितं वरं दत्त्वा, पुनस्तपः करिष्यामि; पुनश्च वैष्णवं विश्वरूपं दर्शयिष्यामि— यद् देवदानवैः अपि दुर्दर्श्यम्।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच । ततो गत्वा हृषीकेशः सागरान्तस्थितां श्रियम् । प्राह तुष्टोऽस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम्

मार्कण्डेय उवाच— ततः हृषीकेशः सागरान्तस्थितां श्रियं गत्वा, तुष्टः सन् प्राह— “देवि, अहं ते तुष्टोऽस्मि; यथेप्सितं वरं वृणु।”

Verse 16

श्रीरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव प्रपन्नाया जनार्दन । तदा दर्शय यद्दृष्टमप्सरोभिस्तवानघ

श्रीरुवाच— “यदि मे देव, प्रपन्नायाः, जनार्दन, तुष्टोऽसि; तर्हि अप्सरोभिः यद् दृष्टं तद् रूपं मे दर्शय, अनघ।”

Verse 17

विश्वरूपमनन्तं च भूतभावन केशव । गन्धमादनमासाद्य कृतं यच्च तपस्त्वया

विश्वस्वरूपमनन्तं च, भूतभावन केशव। गन्धमादनमासाद्य, तपसा यत् त्वया कृतम्॥

Verse 18

तद्वदस्व विभो विष्णो न मिथ्या यदि केशव । श्रद्दधामि न चैवाहं रूपस्यास्य कथंचन

तद्वदस्व विभो विष्णो, न मिथ्या यदि केशव। श्रद्धधामि न चैवाहं, रूपस्यास्य कथञ्चन॥

Verse 19

बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाचारिप्रचारिभिः । छन्दिता मम जानद्भिर्भावमन्तर्गतं हरौ

बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाचारिप्रचारिभिः। छन्दिता मम जानद्भिर्भावमन्तर्गतं हरौ॥

Verse 20

भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः । सुव्रीडिता गताः सर्वे विश्वरूपो सहायतः

भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः। सुव्रीडिता गताः सर्वे, विश्वरूपो सहायतः॥

Verse 21

मार्कण्डेय उवाच । नारायणोऽथ भगवाञ्छङ्खचक्रगदाभृतम् । तया तथोक्तस्तद्रूपं मुक्त्वा वै सुरपूजितम्

मार्कण्डेय उवाच। नारायणोऽथ भगवान् शङ्खचक्रगदाभृतम्। तया तथोक्तस्तद्रूपं मुक्त्वा वै सुरपूजितम्॥

Verse 22

रूपं परं यथोक्तं वै विश्वरूपमदर्शयत् । दर्शयित्वा वचः प्राह पञ्चरात्रविधानतः

यथोक्तं परं रूपं विश्वरूपं स भगवान् प्रदर्शयामास। तत् प्रदर्श्य पश्चात् पञ्चरात्रविधानानुसारं वचनं प्राह॥

Verse 23

योऽर्चयिष्यति मां नित्यं स पूज्यः स च पूजितः । धनधान्यसमायुक्तः सर्वभोगसमन्वितः

यो मां नित्यं समर्चयति स एव पूज्यः स च पूजितो भवति। स धनधान्यसमृद्धः सर्वभोगसमन्वितो भवेत्॥

Verse 24

मूलं हि सर्वधर्माणां ब्रह्मचर्यं परं तपः । तेनाहं तत्र स्थास्यामि मूलश्रीपतिसंज्ञितः

ब्रह्मचर्यं हि सर्वधर्माणां मूलं परं तपः। तस्मात् अहं तत्र स्थास्यामि ‘मूलश्रीपति’ इति संज्ञितः॥

Verse 25

मूलश्रीः प्रोच्यते ब्राह्मी ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी । सर्वयोगमयी पुण्या सर्वपापहरी शुभा

‘मूलश्री’ इति ब्राह्मी प्रोच्यते, ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी। सा सर्वयोगमयी पुण्या शुभा च सर्वपापहारी॥

Verse 26

पतिस्तस्याः प्रभुरहं वरदः प्राणिनां प्रिये । रेवाजले नरः स्नात्वा योऽर्चयेन्मां यतव्रतः

तस्याः पतिः प्रभुः अहं वरदः प्राणिनां प्रिये। रेवाजले स्नात्वा यो नरः यतव्रतः मां समर्चयेत्—॥

Verse 27

मूलश्रीपतिनामानं वाञ्छिते प्राप्नुयात्फलम् । दानानि तत्र यो दद्यान्महादानानि च प्रिये

‘मूलश्रीपतिः’ इति नाम्ना वाञ्छितं फलम् अवाप्नुयात्। तत्र यः दानानि ददाति, स प्रिये महादानान्यपि करोति।

Verse 28

सहस्रगुणितं पुण्यमन्यस्थानादवाप्यते । दृष्टं त्वया तत्र देशे सम्यक्चैवावधारितम् । तदर्चित्वा परान् कामानाप्स्यसि त्वं न संशयः

अन्यस्थानेभ्यः प्राप्तात् पुण्यं तत्र सहस्रगुणितं भवति। त्वया स देशो दृष्टः सम्यक् चावधारितः। तत्र तमर्चयित्वा परान् कामान् आप्स्यसि, न संशयः।

Verse 29

वरं वृणीष्व देवेशि वाञ्छितं दुर्लभं सुरैः । दुर्गसंसारकान्तारपतितैः परमेश्वरि

देवेशि, सुरैर्दुर्लभं वाञ्छितं वरं वृणीष्व। परमेश्वरि, दुर्गसंसारकान्तारपतितानां कृते (तारकं प्रसादं देहि)।

Verse 30

श्रीरुवाच । नारायण जगद्धातर्नारायण जगत्पते । नारायण परब्रह्म नारायणपरायण

श्रीरुवाच— नारायण जगद्धातः, नारायण जगत्पते; नारायण परब्रह्म, नारायणपरायणोऽहम्।

Verse 31

प्रसीद पाहि मां भक्त्या सम्यक्सर्गे नियोजय । प्रियो ह्यसि प्रियाहं ते यथा स्यां तत्तथा कुरु

प्रसीद, भक्त्या मां पाहि, सम्यक् सर्गे नियोजय। प्रियो ह्यसि, प्रियाहं ते; यथा स्यां तत्तथा कुरु।

Verse 32

गृहं धर्मार्थकामानां कारणं देव संमतम् । तदास्थायाश्रमं पुण्यं मां श्रेयसि नियोजय

गृहमेव धर्मार्थकामानां कारणं देवैः संमतम्। तदाधृत्य पुण्यमाश्रमं स्थापयित्वा मां परमश्रेयसि नियोजय॥

Verse 33

नारायण उवाच । नारायणगिरा देवि विज्ञप्तोऽस्मि यतस्त्वया । नारायणगिरिर्नाम तेन मेऽत्र भविष्यति

नारायण उवाच। देवि, त्वया ‘नारायण’ इति गिरा विज्ञप्तोऽस्मि; तस्मादत्र मन्नाम्ना ‘नारायणगिरिः’ भविष्यति॥

Verse 34

नारायणस्मृतौ याति दुरितं जन्मकोटिजम् । यस्माद्गिरति तस्माच्च गिरिरित्येव शब्दितम्

नारायणस्मरणेन जन्मकोटिसञ्चितं दुरितं नश्यति। यतो दुरितं ‘गिरति’ इति, तस्माद् ‘गिरिः’ इत्येव शब्द्यते॥

Verse 35

तस्मात्सर्वाश्रयो देवि गिरिः पर्वतराङ्भवेत् । सुरासुरमनुष्याणां यथाहमपि चाश्रयः

तस्मात् सर्वाश्रयो देवि गिरिः पर्वतराड् भवेत्। सुरासुरमनुष्याणां यथाहमपि चाश्रयः॥

Verse 36

य एतत्पूजयिष्यन्ति मण्डलस्थं परं मम । नारायणगिरिर्नाम देवरूपं शुभेक्षणे

ये एतन्मण्डलस्थं मम परं रूपं पूजयिष्यन्ति, शुभेक्षणे, ‘नारायणगिरिः’ नाम देवरूपं तीर्थं तेऽर्चयिष्यन्ति॥

Verse 37

ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः । दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः

ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः । दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः ॥

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच । तयोरेवं संवदतोर्देवा इन्द्रपुरोगमाः । समागता वनोद्देशं सागरान्ते महर्षयः

मार्कण्डेय उवाच । तयोरेवं संवदतोर्देवा इन्द्रपुरोगमाः । समागता वनोद्देशं सागरान्ते महर्षयः ॥

Verse 39

ततो भृगुं देवराजो नारायणविचिन्तितम् । वव्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम्

ततो भृगुं देवराजो नारायणविचिन्तितम् । वव्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम् ॥

Verse 40

धर्मोऽपि विधिवद्वत्स विवाहं समकारयत् । देवदेवस्य राजर्षे देवतार्थे समाहितः

धर्मोऽपि विधिवद्वत्स विवाहं समकारयत् । देवदेवस्य राजर्षे देवतार्थे समाहितः ॥

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच । धर्मो विवाहमकरोद्विधिवद्यत्त्वयोदितम् । को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणापि च

युधिष्ठिर उवाच । धर्मो विवाहमकरोद्विधिवद्यत्त्वयोदितम् । को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणापि च ॥

Verse 42

विवाहयज्ञे समभूत्स्रुक्स्रुवग्रहणे च कः । ऋत्विजः के सदस्याश्च तस्यासन् द्विजसत्तम

तस्मिन् विवाहयज्ञे स्रुक्स्रुवयोर्ग्रहणे कः समभूत्? के ऋत्विजः, के च सदस्याः तस्यासन्, हे द्विजसत्तम?

Verse 43

किं तस्यावभृथं त्वासीत्तत्सर्वं वद विस्तरात् । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृप्तिर्मम न विद्यते

तस्य यज्ञस्यावभृथं किं त्वासीत्तत्सर्वं विस्तरात् वद। त्वद्वाक्यामृतपानेनापि मम तृप्तिर्न विद्यते।

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच । नारायणविवाहस्य यज्ञस्य च युधिष्ठिर । तपसस्तस्य देवस्य सम्यगाचरणस्य च

मार्कण्डेय उवाच—हे युधिष्ठिर, नारायणस्य विवाहस्य तस्य यज्ञस्य च, तस्य देवस्य तपसः सम्यगाचरणस्य च (वृत्तान्तं शृणु)।

Verse 45

वक्तुं समर्थो न गुणान्ब्रह्मापि परमेश्वरः । तथाप्युद्देशतो वच्मि शृणु भूत्वा समाहितः

तस्य गुणान् वक्तुं ब्रह्मापि परमेश्वरः समर्थो न। तथाप्युद्देशतः वच्मि; समाहितचित्तो भूत्वा शृणु।

Verse 46

ब्रह्मा सप्तर्षयस्तत्र स्रुक्स्रुवग्रहणे रताः । अग्नीञ्जुहुविरे राजन्वेदिर्धात्री ससागरा

तत्र ब्रह्मा सप्तर्षयश्च स्रुक्स्रुवग्रहणे रताः। अग्नीञ्जुहुविरे, हे राजन्; वेदिर्धात्री ससागरा बभूव।

Verse 47

ददुः समुद्रा रत्नानि ब्रह्मर्षिभ्यो नृपोत्तम । धनदोऽपि ददौ वित्तं सर्वब्राह्मणवाञ्छितम्

नृपोत्तम, समुद्राः ब्रह्मर्षिभ्यः रत्नानि ददुः; धनदः कुबेरोऽपि सर्वब्राह्मणवाञ्छितं वित्तं ददौ।

Verse 48

विश्वकर्माऽपि देवानां ब्रह्मर्षीणां परंतप । वेश्मानि सुविचित्राणि सर्वरत्नमयानि च

परंतप, विश्वकर्माऽपि देवानां ब्रह्मर्षीणां च सुविचित्राणि वेश्मानि सर्वरत्नमयानि निर्ममे।

Verse 49

कृत्वा प्रदर्शयामास देवेन्द्राय यशस्विने । शतक्रतुस्ततो विप्रान्कापिष्ठलपुरोगमान्

कृत्वा तानि यशस्विने देवेन्द्राय प्रदर्शयामास; ततः शतक्रतुः कापिष्ठलपुरोगमान् विप्रान् दर्शयामास।

Verse 50

शौनकादींश्च पप्रच्छ बष्कलाञ्छागलानपि । आत्रेयानपि राजेन्द्र वृणुध्वमभिवाञ्छितम्

राजेन्द्र, शौनकादीन् बष्कलान् छागलान् आत्रेयान् च पप्रच्छ— ‘अभिवाञ्छितं वृणुध्वम्’ इति।

Verse 51

दृष्ट्वा ते चित्ररत्नानि प्राहुः सर्वेश्वरेश्वरम् । देवानां च ऋषीणां च सङ्गमोऽयं सुपुण्यकृत्

ते चित्ररत्नानि दृष्ट्वा सर्वेश्वरेश्वरं प्राहुः— ‘देवानां च ऋषीणां च अयं सङ्गमः सुपुण्यकृत्’ इति।

Verse 52

अस्मिन्पुण्ये सुरेशान वस्तुं वाञ्छामहे सदा । शतक्रतुः प्राह पुनर्वासो वात्र भविष्यति । सत्यधर्मरता यूयं यावत्कालं भविष्यथ

अस्मिन्पुण्ये सुरेशान वयं सदा निवासं वाञ्छामः। शतक्रतुः पुनराह—युष्माकं पुनःपुनर्वासोऽत्र भविष्यति, यावत् सत्यधर्मपरायणाः स्थास्यथ।

Verse 53

मार्कण्डेय उवाच । पृष्टं यद्राजशार्दूल के मखे होत्रिणोऽभवन् । तत्प्रोच्यमानमधुना शृणु भूत्वा समाहितः

मार्कण्डेय उवाच—हे राजशार्दूल! यन्मखे के होत्रिणोऽभवन् इति त्वया पृष्टम्। तत् इदानीं प्रवक्ष्यामि; समाहितचित्तः शृणु।

Verse 54

सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य चाभवन् । औद्गात्रमत्र्यङ्गिरसौ मरीचिश्च चकार ह

सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य मखस्याभवन्। औद्गात्रकर्म अत्र्यङ्गिरसौ चकारतुः, मरीचिरपि चकार ह।

Verse 55

हौत्रं धर्मवसिष्ठौ च ब्रह्मत्वं सनको मुनिः । षट्त्रिंशद्ग्रामसाहस्रं प्रादात्तेभ्यः शतक्रतुः

हौत्रकर्म धर्मवसिष्ठौ चाकुर्याताम्, ब्रह्मत्वं सनको मुनिः। शतक्रतुः तेभ्यः षट्त्रिंशद्ग्रामसाहस्रं ददौ।

Verse 56

लक्ष्मीर्भर्त्रा च संयुक्ताभवत्तत्कृतवान्प्रभुः । ब्रह्मणो जुह्वतो वह्निं यावद्देशस्थितैः सुरैः

तेन कर्मणा प्रभुः सिद्धिं चकार; लक्ष्मीर्भर्त्रा सह संयुक्ताभवत्। ब्रह्मणि जुह्वति, देशस्थितैः सुरैः साक्षीभूतं वह्निं यावत्।

Verse 57

दृष्टं ललाटं देशोऽसौ ललाट इति संज्ञितः । स देशः श्रीपतेः क्षेत्रपुण्यं देवर्षिसेवितम्

दृष्टं ललाटसदृशं देशोऽयं तस्माल्ललाट इति संज्ञितः। स देशः श्रीपतेः पुण्यक्षेत्रं क्षेत्रपुण्यं देवर्षिसेवितम्॥

Verse 58

सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम् । ब्राह्मणानां ततः पङ्क्तिं निवेशयितुमुद्यता

सर्वमाश्चर्यमयं दिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम्। ततः ब्राह्मणानां पङ्क्तिं निवेशयितुमुद्यता अभवन्॥

Verse 59

लक्ष्मीः श्रीपतिनामानमाह देवं वचस्तदा श्रीरुवाच । य एते ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः

लक्ष्मीः श्रीपतिनामानं देवं संबोध्य तदा वचः प्रोवाच। श्रीरुवाच—येऽमी ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः॥

Verse 60

तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज । मरीच्यादयः सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज

तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज। मरीच्यादयः सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज॥

Verse 61

नैष्ठिकव्रतिनो विप्रा बहवोऽत्र यतव्रताः । प्राजापत्ये व्रते ब्राह्मे केचिदत्र व्यवस्थिताः । तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज

नैष्ठिकव्रतिनो विप्रा बहवोऽत्र यतव्रताः। प्राजापत्ये व्रते ब्राह्मे केचिदत्र व्यवस्थिताः। तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज॥

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । ततः कौतूहलधरो भगवान्वृषभध्वजः । पप्रच्छ व्रतिनः सर्वान्वृत्तिभेदे व्यवस्थितान्

मार्कण्डेय उवाच—ततः कौतूहलसमन्वितो भगवान् वृषभध्वजः, वृत्तिभेदेषु व्यवस्थितान् सर्वान् व्रतिनः पप्रच्छ।

Verse 63

नारदोऽपि महादेवमुपेत्य च सतीपतिम् । प्राह कृष्णाजिनधरो नैष्ठिका ब्राह्मणा ह्यमी

नारदोऽपि सतीपतिं महादेवमुपेत्य, कृष्णाजिनधरोऽब्रवीत्—अमी ब्राह्मणा नैष्ठिका एव, दृढव्रताः।

Verse 64

अमी कार्याः सुवस्त्रेण छन्नगुह्या द्विजोत्तमाः । प्राजापत्याश्चतुर्विंशसहस्राणि नरेश्वर

अमी द्विजोत्तमाः सुवस्त्रेण कार्याः, छन्नगुह्याः; प्राजापत्यव्रतिनां चतुर्विंशतिसहस्राणि, नरेश्वर।

Verse 65

ब्रह्मचर्यव्रतस्थानां व्रतब्रह्मविचारिणाम् । द्वादशैषां सहस्राणि सन्ति वै वृषभध्वज

ब्रह्मचर्यव्रतस्थानाṃ व्रतब्रह्मविचारिणाम्। द्वादशैषां सहस्राणि सन्ति वै वृषभध्वज॥

Verse 66

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयोऽपि च । साधु साध्वित्यमन्यन्त नोचुः केचन किंचन

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयश्चापि। साधु साध्विति मेनिरे, नोचुः केचन किंचन॥

Verse 67

समाह्वयत्ततो लक्ष्मीस्तान् विप्रान् भक्तिसंयुता । उवाच चरणान्गृह्य प्रसादः क्रियतां मयि

ततः भक्तिसंयुता लक्ष्मीस्तान् विप्रान् समाह्वयत्। चरणौ गृहीत्वा चोवाच— “मयि प्रसादः क्रियताम्।”

Verse 68

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेश्मनामत्र संस्थितिः । विश्वकर्मकृतानां तु तेषु तिष्ठन्तु वोऽखिलाः

अत्र षट्त्रिंशत्सहस्राणि वेश्मानि निवासाय सन्ति। विश्वकर्मकृतानां तेषु वः सर्वेऽखिलाः तिष्ठन्तु।

Verse 69

ते तथेति प्रतिज्ञाय स्थिताः संप्रीतमानसाः । धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः । सर्वकामसमृद्धाश्च ह्यनारम्भेषु कर्मणाम्

ते ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय संप्रीतमानसाः स्थिताः। धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः। सर्वकामसमृद्धाश्च अनारम्भेषु कर्मणामपि।

Verse 70

इति संस्थाप्य तान् विप्रान् सा स्थिता पर्यपालयत् । चतुर्धा तु स्थितो विष्णुः श्रिया देव्याः प्रिये रतः

इति तान् विप्रान् संस्थाप्य सा तत्र स्थिता पर्यपालयत्। विष्णुश्च चतुर्धा स्थितः श्रिया देव्याः प्रिये रतः।

Verse 71

एवं वैवाहिकमखे निवृत्ते ऋषयस्तु तम् । ऊचुश्चावभृथस्नानं कुत्र कुर्मो जनार्दन

एवं वैवाहिकमखे निवृत्ते ऋषयस्तं जनार्दनम् ऊचुः— “अवभृथस्नानं कुत्र कुर्मः?”

Verse 72

इति श्रुत्वा तु वचनं श्रीपतिः पादपङ्कजात् । मुमोच जाह्नवीतोयं रेवामध्यगमं शुचि

इति तद्वचनं श्रुत्वा श्रीपतिः स्वपादपङ्कजात् । जाह्नवीतोयं शुचि पावनं मुमोच, तत् रेवामध्ये प्रववृते ॥

Verse 73

हरेः पादोदकं दृष्ट्वा निःसृतं मुनयस्तु ते । विस्मिताः समपद्यन्त जानन्तस्तस्य गौरवम्

हरेः पादोदकं दृष्ट्वा निःसृतं ते मुनयस्तदा । तस्य माहात्म्यविज्ञाता विस्मिताः समपद्यन्त ॥

Verse 74

रुद्रेण सहिताः सर्वे देवता ऋषयस्तथा । संकथा विस्मिताश्चक्रुर्विधुन्वन्तः शिरांसि च

रुद्रेण सहिताः सर्वे देवता ऋषयस्तथा । विस्मयेन परं युक्ताः संकथां चक्रिरे मिथः, शिरांसि विधुन्वन्तः ॥

Verse 75

ऋषय ऊचुः । ब्रूहि शम्भो किमत्रायं अकस्माद्वारिसम्भवः । विष्णोः पादाम्बुजोत्थश्च सम्मोहकरणः परः

ऋषय ऊचुः । ब्रूहि शम्भो, किमत्रायम् अकस्माद् वारिसम्भवः । विष्णोः पादाम्बुजोत्थश्च सर्वान् सम्मोहयन् इव ॥

Verse 76

ईश्वर उवाच । पादोदकमिदं विष्णोरहं जानामि वै सुराः । दशाश्वमेधावभृथैः स्नानमत्रातिरिच्यते

ईश्वर उवाच । पादोदकमिदं विष्णोरहं जानामि वै सुराः । अत्र स्नानं दशाश्वमेधावभृथस्नानात् अपि अतिरिच्यते ॥

Verse 77

युष्माभिः श्रीपतिः पूज्यः स्नानं चावभृथं कुतः । भविष्यतीति तेनाशु इदं वोऽर्थे विनिर्मितम्

युष्माभिः श्रीपतिः पूज्यः; तस्मात् पृथगवभृथस्नानस्य किं प्रयोजनम्? एतदावश्यकं भविष्यतीति ज्ञात्वा स त्वरितं युष्मदर्थमिदं निर्मितवान्।

Verse 78

स्नात्वात्र त्रिदशेशाना यत्फलं सम्प्रपद्यते । वक्तुं न केनचिद्याति ततः किमुत्तरं वचः

अत्र स्नात्वा त्रिदशेशानाः यत्फलं प्राप्यते, तत् केनचिदपि सम्यग्वक्तुं न शक्यते; यदा वाचातीतं, तर्हि किमुत्तरं वचः?

Verse 79

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे स्नानं कृत्वा यथागतम् । जग्मुर्देवा महेशानपुरोगा भरतर्षभ

मार्कण्डेय उवाच—एवमुक्त्वा ते सर्वे स्नानं कृत्वा, यथागतम् पुनर्जग्मुः; महेशानपुरोगा देवा, हे भरतर्षभ।

Verse 80

ब्राह्मणाश्च ततः सर्वे स्ववेश्मान्येव भेजिरे । देवतीर्थे महाराज सर्वपापप्रणाशने

ततः सर्वे ब्राह्मणाः स्ववेश्मान्येव भेजिरे; देवतीर्थे, हे महाराज, सर्वपापप्रणाशने।

Verse 194

अध्याय

अध्यायः। (पाठचिह्नम्)