Adhyaya 33

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः

श्रीमर्कण्डेय उवाच—ततः, राजेन्द्र, अनुत्तमं अग्नितीर्थं गच्छेत्; यत्र काममोहितः पूर्वं गतः सन्निहितो ह्यग्निर्भवति।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः । कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते

युधिष्ठिर उवाच—कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः? कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते?

Verse 3

एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् । कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम

एतत् त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम्; कथयस्व, महाभाग, परं कौतूहलं मम।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानघ । कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्

श्रीमर्कण्डेय उवाच—साधु साधु महाप्राज्ञ, पृष्टः प्रश्नस्त्वयानघ; कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् । हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान्; हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः।

Verse 6

रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् । दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा

रूपयौवनसम्पन्नं तं पृथिवीपतिं दृष्ट्वा, दिव्योपभोगसमृद्धं नर्मदा तं वरयितुं प्रार्थयामास।

Verse 7

स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वाऽन्यं प्रमदाजनम् । मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप

स नृपो माहिष्मत्याः पतिः, अन्यं प्रमदाजनं त्यक्त्वा तां कन्यां चकमे; परमया मुदा युक्तोऽभवत्।

Verse 8

रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम । नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम्

कालेन स नृपसत्तमः तया सह रमते स्म; नर्मदा च पद्मदलेक्षणां कन्यां जनयामास।

Verse 9

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता । तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम्

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना सा लोकेषु विश्रुता बभूव; तस्यां पिता माता च प्रेमबन्धनं चक्रतुः।

Verse 10

कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना । प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति

अतिसुदीर्घेण कालेन सा वराङ्गना यौवनस्थाऽभवत्; प्रार्थ्यमानापि, राजन्, नात्मानं दातुमैच्छत्।

Verse 11

ततोऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः । राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः

ततोऽन्यस्मिन् दिवसे वह्निर्महातपाः द्विजरूपं समास्थाय राजानं शनैः शनैः रहो गत्वा प्रार्थयामास।

Verse 12

भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः । दरिद्रो ह्यसहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम्

भो भो रघुकुलश्रेष्ठ! द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः; दरिद्रोऽसहायश्च, भार्यार्थे तां वरयामि।

Verse 13

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि । तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि; तां ददस्व महाभाग, वर्धते तव मन्दिरे।

Verse 14

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः । याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः; याचमानस्य मे तात, प्रसादं कर्तुमर्हसि।

Verse 15

राजोवाच । नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् । दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव

राजोवाच—नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् स्वां सुतां शुभ्रां दास्यामि; गम्यतां द्विजपुङ्गव।

Verse 16

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडामुपागतः । न किंचिदुक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडामुपागतः। स राजानं न किंचिदुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 17

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः । मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः। मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः॥

Verse 18

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत । ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत। ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्॥

Verse 19

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् । वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम्। वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्॥

Verse 20

ब्राह्मणा ऊचुः । दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् । न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव

ब्राह्मणा ऊचुः। दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम्। न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव॥

Verse 21

अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप । केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत

अग्निकार्ये विधिवत् प्रवृत्तेषु सर्वेषु, हे नृप, केनचित् कारणेन वह्निर्दृश्यते, न तु ज्वलति।

Verse 22

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् । आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

तद् घोरं विप्रियं वाक्यं विप्रमुखात् श्रुत्वा राजा, छिन्नमूल इव द्रुमः, आसनात् पतितो भूमौ।

Verse 23

आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा । निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

मुहूर्तं आश्वस्य स तदा उन्मत्त इवोत्थितः; सर्वा दिशो निरीक्ष्य, इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 24

किमेतदाश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः । कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च

किमेतदाश्चर्यपरमिति, भो भो द्विजोत्तमाः! शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य, सर्वं कारणं कथ्यताम्।

Verse 25

मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह । येन नष्टोऽग्निशालायां हुतभुक्केन हेतुना

मम वा किञ्चिद् दुष्कृतम्, उताहो भवतामिह? येनाग्निशालायां हुतभुक् केन हेतुना नष्टः?

Verse 26

मन्त्रच्छिद्रमथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् । क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर्न दृश्यते

मन्त्रेषु किमपि छिद्रं वा, अथवा किमन्यद् दोषकारणम्? किमपि दक्षिणारहितं कृतं वा, क्रियाहीनं वा? केन हेतुनाऽद्य वह्निर्न दृश्यते?

Verse 27

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

अन्नहीनो यज्ञो राष्ट्रं दहेत्; मन्त्रहीन ऋत्विजो यज्ञं विनाशयेत्; दक्षिणाहीनः स दातारं बाधते। दोषयुक्तयज्ञसमो रिपुर्नास्ति।

Verse 28

ब्राह्मणा ऊचुः । न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा । द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत्पापं विचिन्त्यताम्

ब्राह्मणा ऊचुः—न मन्त्रहीना वयं राजन्, न च व्रतैस्तथा हीनाः। त्वमपि द्रव्येण न हीनः; अतः अन्यत् पापं कारणं विचिन्त्यताम्।

Verse 29

राजोवाच । तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति । येन श्रेयो भवेन्नित्यमिह लोके परत्र च

राजोवाच—तथापि यूयं सर्वे सहिता उपायं चिन्तयन्तु; येन इह लोके परत्र च नित्यं श्रेयः स्यात्।

Verse 30

एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः । निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः

एवमुक्ताः ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः। निराहाराः स्थिताः तत्र, यत्र नष्टो हुताशनः।

Verse 31

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा । उवाच श्रूयतां सर्वैर्मम नाशस्य कारणम्

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणान् तदा । उवाच—श्रूयतां सर्वैर्मम नाशस्य कारणम् ॥

Verse 32

प्रार्थितोऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति । तेन नष्टोऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः

प्रार्थितोऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति । तेन नष्टोऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः ॥

Verse 33

। अध्याय

अध्यायः । (इति अध्यायचिह्नम्)

Verse 34

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् । विस्मयोत्फुल्लनयना राजानमिदमब्रुवन्

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् । विस्मयोत्फुल्लनयना राजानमिदमब्रुवन् ॥

Verse 35

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् । निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम्

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् । निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम् ॥

Verse 36

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत्तु राजा मे दातुमिच्छति । ततोऽस्य भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत्तु राजा मे दातुमिच्छति । ततोऽस्य भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः

Verse 37

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि

Verse 38

राजोवाच । भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि । समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्

राजोवाच । भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि । समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्

Verse 39

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः । ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः । ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै

Verse 40

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् । कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् । कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै

Verse 41

सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः । ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर

सुदर्शनायाः लाभेन परितुष्टो हुताशनः सन्निधौ नित्यं ज्वलति माहिष्मत्यां, हे युधिष्ठिर।

Verse 42

ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते । ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः

ततः प्रभृति तत् तीर्थम् ‘अग्नितीर्थम्’ इति प्रचक्षते। ये तत्र पक्षसन्धौ स्नानदानैर्भाविताः, ते पुण्यवन्तो भवन्ति।

Verse 43

तर्पयन्ति पितॄन् देवांस्तेऽश्वमेधफलैर्युताः । सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

ते पितॄन् देवान् च तर्पयन्ति, तेऽश्वमेधफलैर्युताः। ये च तस्मिंस्तीर्थे सुवर्णं प्रयच्छन्ति, हे नराधिप।

Verse 44

पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः । अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

तत्र पृथ्वीदानफलं जायते, नात्र संशयः। यश्च तस्मिंस्तीर्थे अनाशकं कुर्यात्, हे नराधिप, स महान् पुण्यभाग् भवति।

Verse 45

स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः । एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया

स मृतः अग्निलोके क्रीडते, सुरैः पूजितः। एष तेऽग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया, हे नराधिप।

Verse 46

सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम । धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

सर्वपापहरं पुण्यं श्रुतमात्रेण नरोत्तम। धन्यं नित्यं पापहरमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्॥