Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

युधिष्ठिर उवाच—ततः सर्वे महाभागा तपोधनाः ऋषयः परमं लोकं गताः; तदनन्तरं किमद्भुतं जातम्?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—तेषु नर्मदातीरवासिषु प्रयातेषु, रौद्रसंहारोऽभवत् सर्वभूतक्षयङ्करः।

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

कैलासशिखरस्थं सनातनं महादेवं तदा ब्रह्मादयः देवा ऋग्यजुःसामभिः स्तोत्रैः शिवं प्रास्तुवन्।

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम्; प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः।

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

मद्रूपं समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम्; वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्।

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता—ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी। सृष्टि-संहार-रक्षार्थं तथैव भवति, हे महेश्वर॥

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

एतद्वचस्तथ्यं श्रुत्वा विष्णोः परमेष्ठिनः। सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया॥

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

समलोकान्विभिद्येमान् भगवान्नीललोहितः। भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्॥

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः। न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्॥

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः। न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा॥

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

तत्र न लोकपालाः सन्ति, न सुखं न च दुःखं, हे नृपोत्तम।

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

यद्ब्राह्मं पदं कवयो वदन्ति, यच्च शैवं पदं कवयो वदन्ति। क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये, सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्॥

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम्। तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्॥

Verse 14

। अध्याय

अध्यायः समाप्तः।

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम्। पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति॥

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

रुद्रत्वेन प्रभुः सर्वभूतानां संहारं करोति; विष्णुत्वेन लोकान् पालयति; ब्रह्मत्वेन सृष्टेः कर्ता भवति।

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

प्रकृत्या सह संयुक्तो महेश्वरः कालो भूत्वा प्रवर्तते; विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे प्रतिष्ठिता।

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

यां तज्ज्ञाः पदार्थविचक्षणाः ‘प्रकृतिः’ इति वदन्ति; पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेेश्वर एव।

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

तस्मादिदं जगत्सर्वं चराचरं तस्मादेव प्रवर्तते; युगान्ते समुपस्थिते तस्मिन्नेव लयं याति।

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

परमेष्ठिना भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं जगदिदं व्याप्तम्; विष्णुर्भगरूपो भवति, महेश्वरो लिङ्गरूपः।

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

स सर्वेषु लोकेषु दीप्तिमान् भाति, भूर्भुवादिषु लोकेषु च गीयते। सर्वभूतेषु प्रविष्टत्वात् स विष्णुः ‘भग’ इति स्मृतः॥

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

विशनात् ‘विष्णुः’ इत्युक्तः स महान् सर्वदेवमयः। भासनात् गमनाच्चैव ‘भग’ इति संज्ञा प्रकीर्तिता॥

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगद् यस्मिन् लयं यातीति। एकभावं समापन्नं तद् लिङ्गं बुधैर्विदितं तस्मात्॥

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

ततः महादेवः पार्श्वे स्थितां देवीं तदा उवाच— ‘संहरस्व जगत्सर्वं, मा विलम्बस्व शोभने’ इति॥

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम्। रुद्ररूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्॥

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

देवि, रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैः परिवारिता त्वं, अम्बुजेक्षणे, जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्व।

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

ततोऽहं जगत् मर्दयिष्यामि, तथा प्लावयिष्ये च; भूयः एकार्णवं कृत्वा त्वया सह सुखं स्वप्स्ये।

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

श्रीदेव्युवाच—नाहं देव जगच्चैतत् संहरामि महाद्युते; अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्।

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं हृदयं मम पूरयति; कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतत् जगत्पते?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

तस्मात् त्वं स्वयमेवेदं जगत् संहर शङ्कर; अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः प्रत्युवाच।

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

क्रुद्धः स महेश्वरीं हुङ्कारेण तीव्रेण निर्भर्त्सयामास—“ॐ हुं फट्, त्वं सैव भव” इति कोपाविष्टदृष्टिभिः।

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

हुङ्कारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणादेव रौद्रा सा कालरात्रिरिवाभवत्, भारत।

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

हुंकुर्वती महानादैर्दश दिशो नादयन्ती । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा ॥

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी ॥

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

वृश्चिकैः अग्निपुञ्जाभैः गोनसैश्च विभूषिता सा विस्तारेणोच्छ्रयेण च त्रैलोक्यं पूरयामास।

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

भासुराङ्गा सा संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला। चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता॥

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी। सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी॥

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी। खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी॥

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

जाताट्टहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा। प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्॥

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

तत्र दह्यमानाः सुराः सर्वे धरणीतले निपेतुः। यक्षगन्धर्वाः सकिन्नराः महोरगाश्चापि पतन्ति स्म॥

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

भूतसङ्घाश्च पतन्ति हाहाहैहैविराविणः। बुम्बापातैः सनिर्घातैः उदितार्तस्वरैरपि॥

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

तदा त्रैलोक्यं सचराचरं विश्वं व्याप्तमभवत्। संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही पूरिता॥

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

चटचटाशब्दैर्जातैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः। तत्र रौद्रोत्सवो जातो रुद्रानन्दविवर्धिनी॥

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

सा भूतानि विहिंसमाना स्थावरानपि चर्वमाणा। तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी॥

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि ॥

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः ॥

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु ॥

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता ॥

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी ॥

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

सहस्ररूपा लक्षकोटितनुः शिवा देवी जज्ञे। नानारूपायुधाकारा नानावदनचारिणी॥

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

एवंरूपा देवी नृप शिवस्यानुज्ञया बभूव। दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः॥

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान् गणा माहेश्वराः स्थिताः। विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः॥

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह। व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः॥

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

ततस्तस्या दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः प्रावर्धन्त। योजनसहस्राण्ययुतान्यर्बुदानि च प्रमाणतः॥

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

तस्याः दंष्ट्रावलिः कररुहाश्च क्रूरास्तीक्ष्णाः कर्कशाश्च, वियद्दिशोऽपि लिखन्त्य इव, सप्तद्वीपां वसुन्धरां रेखाङ्कयन्ति स्म।

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैर्वनपर्वताश्चूर्णिताः; शिलासञ्चयसंघाताः सहस्रशो विशीर्यन्ते स्म।

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

हिमवान् हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः ॥

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम ॥

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टा महाद्रुमाः विशीर्यन्ते; घोररूपैरुत्पातैश्च दिशः समन्ततो व्याप्ताः।

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

ताराग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः, ते शिवसहस्रैराकीर्णाः महामातृगणैस्तथैव समन्ततः।

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

युगान्ते समुपस्थिते सा जगत्कृत्स्नं चचार; समन्ततो भ्रमद्भिर्ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्चाकुलीकृतम्।

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्दश दिशो व्याप्ताः; विस्तीर्णः शैलसङ्घातो विघूर्णितगिरिद्रुमः।

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम्; प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुञ्जाभिसंवृतम्।

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्; हाहाकाराकुलं सर्वमहत्स्वननिस्वनम्।

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

जगदेतत्सर्वमभूदशरण्यं निराश्रयं च, न किञ्चिदपि शरणं नाश्रयः।