Adhyaya 92

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम्। सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम्॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुंगव । एतत्सर्वं ममाख्याहि परं कौतूहलं हि मे

युधिष्ठिर उवाच—हे द्विजपुङ्गव, यमहास्यं कथं जातं पृथिव्याम्? एतत् सर्वं ममाख्याहि; परं कौतूहलं हि मे।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टोऽहं नृपनन्दन । स्नानार्थं नर्मदां पुण्यामागतस्ते पिता पुरा

श्रीमार्कण्डेय उवाच— साधु साधु, महाप्राज्ञ नृपनन्दन! पृष्टोऽहं त्वया। पुरा तव पिता स्नानार्थं पुण्यां नर्मदाम् आगतः।

Verse 4

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथासौ निर्मलो जातो धर्मराजो युधिष्ठिर

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं निर्मलं भवति, तथा स धर्मराजो युधिष्ठिर निर्मलो जातः।

Verse 5

स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाच विस्मितः

स निर्मलं देहं पश्यन् विस्मितो हसन् प्रोवाच।

Verse 6

यम उवाच । मत्पुरं कथमायान्ति मनुजाः पापबृंहिताः । स्नानेनैकेन रेवायाः प्राप्यते वैष्णवं पदम्

यम उवाच— पापबृंहिता मनुजाः कथं मत्पुरम् आयान्ति? रेवायाः एकेन स्नानेन वैष्णवं पदं प्राप्यते।

Verse 7

समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम् । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पङ्गुभिरेव वा

समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम्, ते जात्यन्धैः समा ज्ञेयाः, मृतैः पङ्गुभिरेव वा।

Verse 8

समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम् । एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः

राजन्, समर्था अपि ये पुण्यजलां रेवां नदीं न पश्यन्ति, एतस्मात् कारणात् लोकशासनः (यमः) हसितवान्।

Verse 9

स्थापयित्वा यमस्तत्र देवं स्वर्गं जगाम ह । यमहासेश्वरे राजञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः

तत्र देवं स्थापयित्वा यमः स्वर्गं जगाम ह। राजन्, यमहा‍सेश्वरे स जितक्रोधो जितेन्द्रियश्चासीत्।

Verse 10

विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

विशेषतः आश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां परया भक्त्या उपोष्य सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 11

रात्रौ जागरणं कुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत् । घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तत्रास्ति यत्फलम्

रात्रौ जागरणं कुर्यात्, घृतेन दीपं प्रज्वाल्य देवस्य बोधयेत्। राजेन्द्र, शृणु तत्र यत् फलम् अस्ति।

Verse 12

मुच्यते पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः । अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैरपेयापेयजैरपि

अगम्यागमनोद्भवैः, अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैः, अपेयपानजैश्च सर्वैः पातकैः मुच्यते।

Verse 13

अवाह्यवाहिते यत्स्याददोह्यादोहने यथा । स्नानमात्रेण तस्यैवं यान्ति पापान्यनेकधा

अवाह्यं वहितं यद्वत् अदोह्यं दोहितं यथा च दोषकरं भवति, तथा तस्मिन् तीर्थजले स्नानमात्रेणैव पापानि नानाविधं विनश्यन्ति।

Verse 14

यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन । पित्ःणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरेश्वर

स मनुजः कदाचन यमलोकं न पश्येत्। नरेश्वर, भूमौ पितॄणां परमं गुह्यमिदं कथितम्।

Verse 15

ददतामक्षयं सर्वं यमहास्ये न संशयः । अमावास्यां जितक्रोधो यस्तु पूजयते द्विजान्

ददतां सर्वं पुण्यमक्षयं भवति, यमहास्येऽपि न संशयः। अमावास्यायां जितक्रोधो यः द्विजान् पूजयति, स अव्ययं फलमाप्नोति।

Verse 16

हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा । कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः

हिरण्यभूमिदानेन, बहु-तिलदानेन, कृष्णाजिनप्रदानेन, तथा तिलधेनुप्रदानतः पुण्यं महद्वर्धते।

Verse 17

विधानोक्तद्विजाग्र्याय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः । हयं वा कुंजरं वाथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ

विधानोक्तं द्विजाग्र्याय ये भक्त्या प्रददति—हयं वा कुंजरं वा, अथवा सीरसंयुक्तौ धूर्वहौ—तेषां दानं महापुण्यकरं भवति।

Verse 18

कन्यां वसुमतीं गां च महिषीं वा पयस्विनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम्

हे नृपश्रेष्ठ! ये कन्यां वसुमतीं गां वा पयस्विनीं महिषीं च ददति, ते यमं नोपसर्पन्ति।

Verse 19

यमोऽपि भवति प्रीतः प्रतिजन्म युधिष्ठिर । यमस्य वाहो महिषो महिष्यस्तस्य मातरः

युधिष्ठिर! प्रतिजन्म यमोऽपि प्रीतो भवति; महिषो यमस्य वाहः, महिष्यस्तस्य मातर इव पूज्याः।

Verse 20

तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम् । नासौ यममवाप्नोति यदि पापैः समावृतः

तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम्; पापैः समावृतोऽपि जनो यमं नावाप्नोति।

Verse 21

एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम् । तस्याः शृङ्गे जलं कार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता

एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम्; तस्याः शृङ्गे जलं स्थाप्यं धूम्रवस्त्रेण चानुवेष्टिता।

Verse 22

आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः । लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम्

आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः; पूर्वस्यां लवणाचलं स्थाप्यं, आग्नेय्यां गुडपर्वतम्।

Verse 23

कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैरृते । पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तंदुलाः स्मृताः

कार्पासं दक्षिणे भागे स्थापयेत्, नैरृतदिशि नवनीतं विन्यसेत्। पश्चिमे सप्तधान्यानि, वायव्ये तण्डुलाः स्मृताः॥

Verse 24

सौम्ये तु काञ्चनं दद्यादीशाने घृतमेव च । प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन्

सौम्ये दिशि काञ्चनं दद्यात्, ईशाने घृतमेव च। ‘यमराजो मे प्रीयताम्’ इत्युदीरयन् प्रदद्यात्॥

Verse 25

इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम् । असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ली सुदारुणा

इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम्। असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्लीं सुदारुणाम्॥

Verse 26

रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः । कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ

रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः। कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ॥

Verse 27

क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः । निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा

क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः। निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा॥

Verse 28

एते घोरा याम्यलोके श्रूयन्ते द्विजसत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सोम्यास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः

द्विजसत्तम! याम्यलोके एते घोराः श्रूयन्ते; किन्तु त्वत्प्रसादेन अस्य तीर्थस्य प्रभावतः ते सोम्याः भवन्ति, न भयङ्कराः।

Verse 29

दानस्यास्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः । नरकेऽहं न यास्यामि द्विज जन्मनि जन्मनि

अस्य दानस्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः; हे द्विज! अहं नरकं न यास्यामि, जन्मनि जन्मनि।

Verse 30

यमहास्यस्य चाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः । तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम्

यमहास्यस्य चाख्यानमिदं ये नराः शृण्वन्ति; तेऽपि पापविनिर्मुक्ताः यमालयं न पश्यन्ति।