Adhyaya 45

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् । राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे

श्रीमार्कण्डेय उवाच—एष एव पुरा प्रश्नो महेश्वरं प्रति पृष्टः; ऋषिदेवसमागमे राज्ञा चोत्तानपादेन।

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् । गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर

उत्तानपाद उवाच—इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम्; गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं, न दृष्टं न श्रुतं हर।

Verse 3

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा? तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं विस्तराच्छंस मे प्रभो।

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा

ईश्वर उवाच—आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः; मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा।

Verse 5

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः । निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः; निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्।

Verse 6

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते । भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा

हृष्टपुष्टो मर्त्यलोके वसन् स देवैरपि नाभिभूयते स्म। तस्य पापात्मनः भवनं वह्नेरुपवनमिव दुर्गमं भीषणं चाभवत्॥

Verse 7

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत । तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्

तस्मिन् कालेऽन्धकः चिन्तयामास—‘महादेवं तोषयामि, येन सानुग्रहो मे भवेत्’ इति॥

Verse 8

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते । परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्

‘यद् दिव्यं वरं मे मनसि वर्तते तं प्रार्थये’ इति। एवं दृढनिश्चयं कृत्वा सोऽन्धको गृहान्निर्गतः॥

Verse 9

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः । उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः। उग्रं तपश्चकारासौ दारुणं लोमहर्षणम्॥

Verse 10

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत् ततः। द्वितीयं तु सहस्रं स वारिभोजन एवाभवत्॥

Verse 11

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् । चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः

तृतीयं सहस्रं तु स धूमपानपरायणोऽभवत्। चतुर्थं वर्षसहस्रं योगाभ्यासव्रते दृढः स्थितवान्॥

Verse 12

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् । अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत

कोऽपि नेदृशं कृतवान् तपः परमदारुणम्। अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत् तिष्ठति भारत॥

Verse 13

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता । देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता। देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता॥

Verse 14

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् । कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत्। कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः॥

Verse 15

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर । न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर। न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा॥

Verse 16

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते । सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो

देव, किमत्र नियमपरायणेऽस्मिन् अवज्ञां करोषि? विभो, त्वं सर्वेभ्यः अल्पेनापि तपसा शीघ्रं वरान् ददासि।

Verse 17

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर । यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल

महेश्वर, अद्य त्वया सह नाक्षक्रीडां करिष्यामि, भक्तवत्सल; यावत् एष दानवः नोत्थाप्यते।

Verse 18

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम् ।

Verse 19

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् । तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः

भद्रे, अहं योगाभ्यासे स्थितः तद् परमं पदं ध्यायन्। आगच्छ मया सार्धं तत्र, यत्र असौ तपः तप्यते।

Verse 20

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः । अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना

उमया सहितो देवो महेश्वरः तत्र गतः। तत्र शम्भुना देवेन अस्थिचर्मावशेषमात्रः स दृष्टः।

Verse 21

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः । भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्

प्रसन्नो देवदेवो महेश्वरः प्रत्युवाच— “भो भोः! कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्।”

Verse 22

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् । वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते

“ईदृशं घोरं तपः कस्माद्वत्स त्वया कृतम्? वरं दास्याम्यहं वत्स, यस्ते मनसि वर्तते।”

Verse 23

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर । सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

अन्धक उवाच— “यदि तुष्टोऽसि मे देव, वरदो यदि शङ्कर; त्वत्प्रसादान्महेश्वर, सुरान् सर्वान् विजेष्यामि।”

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन । असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते

ईश्वर उवाच— “स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन। असंभाव्यं न वक्तव्यं, मनसो यन्न रोचते।”

Verse 25

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते । स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्

“अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते; स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्।”

Verse 26

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा

मर्त्यलोके त्वं यथेप्सितान् नानाविधान् भोगान् भोक्ष्यसि। स्वर्गे देवपतिरिव निष्कण्टकं राज्यं कुरु॥

Verse 27

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः । वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः। ‘वृथा मे क्लेशो जातः, न किंचित् साधितं मया’ इति॥

Verse 28

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले । मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्

परमं निश्वासं मुक्त्वा स धरातले निपपात। मूलच्छिन्नो यथा वृक्षः, तथा निरुच्छ्वासोऽभवत्॥

Verse 29

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर

मूर्च्छापन्नं तं दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत्। ‘यं कामं कामयत्येष, तमस्मै देहि शङ्कर’॥

Verse 30

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति।

Verse 31

ईश्वर उवाच । यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन । ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि

ईश्वर उवाच—देवि, यदि कदाचनाहं तस्येच्छानुसारमेव वरं दास्यामि, ततः स विष्णुं न मन्यते, न ब्रह्माणं, न मामपि।

Verse 32

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्

देवेशि, उच्चत्वमाप्तः स अन्यानपि देवान् असुरांश्च तुच्छीकृत्यावमन्येत।

Verse 33

देव्युवाच । कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर । विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद

देव्युवाच—महेश्वर, कमप्युपायमाश्रित्य तमुत्थापय; विष्णुवर्जं सर्वान् सुरान् जयस्वेति वरं वद।

Verse 34

ईश्वर उवाच । उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते । तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः

ईश्वर उवाच—देवि, मम मनसि शोभन उपायः प्रवृत्तः; त्वया कथितं य एव वरः, तमहमेवास्मै प्रदास्यामि।

Verse 35

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् । तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः

ततोऽमृतेन संसिक्तः स तत्क्षणादेव स्वस्थोऽभूत्; पुनर्नवो जात इव सर्वावयवशोभितः।

Verse 36

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् । विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्

शृणुष्वैकाग्रचित्तो भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम्। विष्णुं वर्जयित्वा तवाभिमतं प्रियं सर्वं प्रदास्यामि॥

Verse 37

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् । ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत्। ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर॥

Verse 38

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना

विष्णुं वर्जयित्वा सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना।

Verse 39

अन्धक उवाच । भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् । विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर

अन्धक उवाच— भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम्। विष्णुं वर्जयित्वा विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर॥

Verse 40

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः । गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः। गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्॥

Verse 41

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

वृषपुङ्गवमारुह्य स देवः सह उमया । वरं प्रदाय तस्मै स तत्रैवान्तरधीयत ॥

Verse 45

। अध्याय

अध्यायः । (इति अध्यायसूचकः खण्डः)