Adhyaya 198

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल भद्रकालीतिसङ्गमम् । शूलतीर्थमिति ख्यातं स्वयं देवेन निर्मितम्

मार्कण्डेय उवाच—ततः, महीपाल, भद्रकालीति-सङ्गमं गच्छेत्; शूलतीर्थमिति ख्यातं, स्वयं देवेन निर्मितम्।

Verse 2

पञ्चायतनमध्ये तु तिष्ठते परमेश्वरः । शूलपाणिर्महादेवः सर्वदेवतपूजितः

पञ्चायतनमध्ये तु तिष्ठति परमेश्वरः; शूलपाणिर्महादेवः, सर्वदेवतपूजितः।

Verse 3

स सङ्गमो नृपश्रेष्ठ नित्यं देवैर्निषेवितः । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य स्नानदानाद्विशेषतः

स सङ्गमो नृपश्रेष्ठ नित्यं देवैर्निषेवितः; दर्शनात्तस्य तीर्थस्य, स्नानदानाद्विशेषतः।

Verse 4

दौर्भाग्यं दुर्निमित्तं च ह्यभिशापो नृपग्रहः । यदन्यद्दुष्कृतं कर्म नश्यते शङ्करोऽब्रवीत्

दौर्भाग्यं दुर्निमित्तं च ह्यभिशापो नृपग्रहः; यदन्यद्दुष्कृतं कर्म नश्यते—शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । कथं शूलेश्वरी देवी कथं शूलेश्वरो हरः । प्रथितो नर्मदातीरे एतद्विस्तरतो वद

युधिष्ठिर उवाच— नर्मदातटे कथं देवी शूलेश्वरीति प्रथिता, कथं च हरः शूलेश्वरो नाम्ना विख्यातः? एतत् सर्वं विस्तरेण मे वद।

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच । बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । वृत्तिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः

मार्कण्डेय उवाच— माण्डव्य इति विश्रुतो ब्राह्मणः कश्चिदासीৎ; स वृत्तिमान् सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च दृढस्थितः।

Verse 7

अशोकाश्रममध्यस्थो वृक्षमूले महातपाः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तस्थौ मौनव्रतान्वितः

अशोकाश्रममध्यस्थो वृक्षमूले महातपाः। ऊर्ध्वबाहुर्महातेजाः तस्थौ मौनव्रतान्वितः॥

Verse 8

तस्य कालेन महता तीव्रे तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः

तस्य कालेन महता तीव्रे तपसि वर्ततः। तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः॥

Verse 9

अनुसर्प्यमाणा बहुभिः पुरुषैर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्त्रं न्यदधुः कुरुनन्दन

अनुसर्प्यमाणा बहुभिः पुरुषैर्भरतर्षभ। ते तस्यावसथे लोप्त्रं न्यदधुः कुरुनन्दन॥

Verse 10

निधाय च तदा लीनास्तत्रैवाश्रममण्डले । तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्

निधाय तत् तदा ते लीनाः तत्रैवाश्रममण्डले । तेषु लीनेषु शीघ्रं ततः रक्षिणां बलमाजगाम ॥

Verse 11

आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः । तमपृच्छंस्तदा वृत्तं रक्षिणस्तं तपोधनम्

ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः समाययुः । रक्षिणस्तं तपोधनं वृत्तान्तं तदा पप्रच्छुः ॥

Verse 12

वद केन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्

वद केन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम् ॥

Verse 13

तथा तु वचनं तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किंचिद्वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा

तथा तु वचनं तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किञ्चिद्वचनं राजन् अवदत् साध्वसाधु वा ॥

Verse 14

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वन्तस्तमाश्रमम् । संयम्यैनं ततो राज्ञे सर्वान् दस्यून्न्यवेदयन्

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वन्तस्तमाश्रमम् । संयम्यैनं ततो राज्ञे सर्वान् दस्यून् न्यवेदयन् ॥

Verse 15

तं राजा सहितैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति । सम्बध्य तं च तैर्राजञ्छूले प्रोतो महातपाः

राजा चोरैः सह तम्—“वध्यताम्” इति आज्ञापयामास। ततः, हे राजन्, तैः सह बद्ध्वा स महातपाः शूले प्रोतोऽभवत्।

Verse 16

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर्महीपाल धनान्यादाय तान्यथ

ततः तं मुनिं शूलमारोप्य तदा रक्षिणः। हे महीपाल, तानि धनानि आदाय यथास्थानं प्रतिजग्मुः।

Verse 17

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता तदा । ध्यायन्देवं त्रिलोकेशं शङ्करं तमुमापतिम्

शूलस्थः स धर्मात्मा महता कालेन तदा। त्रिलोकेशं देवं शङ्करं उमापतिं ध्यायन् स्थितवान्।

Verse 18

बहुकालं महेशानं मनसाध्याय संस्थितः । निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत

बहुकालं महेशानं मनसा ध्यायन् संस्थितः। निराहारोऽपि स विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत।

Verse 19

धारयामास विप्राणामृषभः स हृदा हरिम् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन कृतं तदा

स विप्राणामृषभः हृदा हरिं धारयामास। शूलाग्रे तप्यमानेन तेन तपसा तदा कृतम्।

Verse 20

सन्तापं परमं जग्मुः श्रुत्वैतन्मुनयोऽखिलाः । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त भारत

एतच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे परमसन्तापमगमन्। ते च रात्रौ शकुनत्वं प्राप्य पुनर्न्यवर्तन्त, हे भारत॥

Verse 21

दर्शयन्तो मुनेः शक्तिं तमपृच्छन् द्विजोत्तमम् । श्रोतुमिच्छाम ते ब्रह्मन् किं पापं कृतवानसि

मुनेः शक्तिं प्रदर्शयन्तस्ते द्विजोत्तमं तमपृच्छन्— ‘श्रोतुमिच्छाम हे ब्रह्मन्, किं पापं कृतवानसि?’॥

Verse 22

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । दोषतः किं गमिष्यामि न हि मेऽन्यो पराध्यति

श्रीमार्कण्डेय उवाच— ततः स मुनिशार्दूलस्तान् तपोधनानुवाच। ‘दोषतः स्वकृतात् किं वक्ष्यामि? न हि मेऽन्योऽपराध्यति’॥

Verse 23

एवमुक्त्वा ततः सर्वानाचचक्षे ततो मुनिः । मुनयश्च ततो राज्ञे द्वितीयेऽह्नि न्यवेदयन्

एवमुक्त्वा स मुनिः सर्वं तेषामाचचक्षे। ततः मुनयः द्वितीयेऽह्नि राज्ञे तद्वृत्तान्तं न्यवेदयन्॥

Verse 24

राजा तु तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रान्तः सह बन्धुभिः । प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्

तं ऋषिं श्रुत्वा राजा बन्धुभिः सह निष्क्रान्तः। तदा शूलस्थं ऋषिसत्तमं प्रसादयामास॥

Verse 25

राजोवाच । यन्मयाऽपकृतं तात तवाज्ञानवशाद्बहु । प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि

राजोवाच—तात, यन्मया तवाज्ञानवशाद्बह्वपकृतं कृतम्। तत्राहं त्वां प्रसादये; मा मे क्रोधं कर्तुमर्हसि॥

Verse 26

एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः । कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्

एवमुक्तस्ततो राज्ञा मुनिः प्रसादमकरोत्। कृतप्रसादं तं राजा ततः समवतारयत्॥

Verse 27

अवतीर्यमाणस्तु मुनिः शूले मांसत्वमागते । अतिसंपीडितो विप्रः शङ्करं मनसागमत्

अवतीर्यमाणो मुनिः शूले मांसत्वमागते। अतिसंपीडितो विप्रः शङ्करं मनसागमत्॥

Verse 28

संध्यातः शङ्करस्तेन बहुकालोपवासतः । प्रादुर्भूतो महादेवः शूलं तस्य तथाछिनत्

सन्ध्यातः शङ्करस्तेन बहुकालोपवासतः। प्रादुर्भूतो महादेवः शूलं तस्य तथाछिनत्॥

Verse 29

शूलमूलस्थितः शम्भुस्तुष्टः प्राह पुनःपुनः । ब्रूहि किं क्रियतां विप्र सत्त्वस्थानपरायण

शूलमूलस्थितः शम्भुस्तुष्टः प्राह पुनःपुनः। ब्रूहि किं क्रियतां विप्र सत्त्वस्थानपरायण॥

Verse 30

अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्म्यद्योमया सह । किं तु सत्यवतां लोके सिद्धिर्न स्याच्च भूयसी

अदेयमपि दास्यामि—अद्य त्वया सह तुष्टोऽस्मि। किन्तु सत्यवतां लोके धर्ममर्यादालङ्घिनी भूयसी सिद्धिर्न भवति॥

Verse 31

स्वकर्मणोऽनुरूपं हि फलं भुञ्जन्ति जन्तवः । शुभेन कर्मणा भूतिर्दुःखं स्यात्पातकेन तु

स्वकर्मानुरूपं हि फलं भुञ्जन्ति जन्तवः। शुभकर्मणा भूतिर्भवति, पातकेन तु दुःखमुदेति॥

Verse 32

बहुभेदप्रभिन्नं तु मनुष्येषु विपच्यते । केषां दरिद्रभावेन केषां धनविपत्तिजम्

बहुभेदप्रभिन्नं कर्म मनुष्येषु विपच्यते। केषां दरिद्रभावेन, केषां धनविपत्तिजम्॥

Verse 33

सन्तत्यभावजं केषां केषांचित्तद्विपर्ययः । तथा दुर्वृत्तितस्तेषां फलमाविर्भवेन्नृणाम्

सन्तत्यभावजं केषां, केषांचित्तद्विपर्ययः। तथा दुर्वृत्तितस्तेषां फलं नृणामाविर्भवेत्॥

Verse 34

केषांचित्पुत्रमरणे वियोगात्प्रियमित्रयोः । राजचौराग्नितः केषां दुःखं स्याद्दैवनिर्मितम्

केषांचित्पुत्रमरणे, वियोगात्प्रियमित्रयोः। राजचौराग्नितः केषां दुःखं स्याद्दैवनिर्मितम्॥

Verse 35

तच्छरीरे तु केषांचित्कर्मणा सम्प्रदृश्यते । जराश्च विविधाः केषां दृश्यन्ते व्याधयस्तथा

तच्छरीरेषु केषाञ्चित् कर्मफलम् एव स्पष्टं दृश्यते। केषाञ्चित् तु जराया विविधा अवस्था दृश्यन्ते, तथा व्याधयश्च।

Verse 36

दृश्यन्ते चाभिशापाश्च पूर्वकर्मानुसंचिताः । कष्टाः कष्टतरावस्था गताः केचिदनागसः

पूर्वकर्मानुसञ्चिताः अभिशापाश्च दृश्यन्ते। केचिद् अनागसोऽपि कष्टां कष्टतरां च अवस्थां गताः।

Verse 37

पूर्वकर्मविपाकेन धर्मेण तपसि स्थिताः । दान्ताः स्वदारनिरता भूरिदाः परिपूजकाः

पूर्वकर्मविपाकेन परिपक्वाः धर्मे तपसि च स्थिताः। दान्ताः स्वदारनिरताः भूरिदाः परिपूजकाश्च।

Verse 38

ह्रीमन्तो नयसंयुक्ता अन्ये बहुगुणैर्युताः । दुर्गमामापदं प्राप्य निजकर्मसमुद्भवाम्

केचिद् ह्रीमन्तो नयसंयुक्ताः, अन्ये बहुगुणैर्युताः। तेऽपि निजकर्मसमुद्भवां दुर्गमाम् आपदं प्राप्य…

Verse 39

न संज्वरन्ति ये मर्त्या धर्मनिन्दां न कुर्वते । इदमेव तपो मत्वा क्षिपन्ति सुविचेतसः

ये मर्त्याः न संज्वरन्ति, धर्मनिन्दां न कुर्वते। इदमेव तपो मत्वा सुविचेतसः दुःखं क्षिपन्ति।

Verse 40

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति कष्टेषु न वदन्ति ये । स्मरन्ति मां महेशानमथवा पुष्करेक्षणम्

ये कष्टकाले ‘हा भ्रातः, हा मातः, हा पुत्र’ इति न विलपन्ति, किंतु मां महेशानं वा पुष्करेक्षणं वा स्मरन्ति…

Verse 41

दुष्कृतं पूर्वजं भोक्तुं ध्रुवं तदुपशाम्यति

पूर्वकृतं दुष्कृतं ध्रुवं भोक्तव्यं; तत् अनुभूय निश्चयेन उपशाम्यति।

Verse 42

दिनानि यावन्ति वसेत्स कष्टे यथाकृतं चिन्तयद्देवमीशम् । तावन्ति सौम्यानि कृतानि तेन भवन्ति विप्र श्रुतिनोदनैषा

यावद्दिनानि स कष्टे वसेत्, यथाकृतं देवमीशं चिन्तयन्; तावद्दिनानि तेन सौम्यानि पुण्यानि जायन्ते, हे विप्र—एषा श्रुतेः प्रेरणा।

Verse 43

यस्मात्त्वया कष्टगतेन नित्यं स्मृतश्चाहं मनसा पूजितश्च । गौरीसहायस्तेन इहागतोऽस्मि ब्रूह्यद्य कृत्यं क्रियतां किं नु विप्र

त्वं कष्टगतोऽपि नित्यं मां स्मृतवान्, मनसा पूजितवान् च; तेन गौरीसहायोऽहं इहागतः। अद्य ब्रूहि, हे विप्र—किं कृत्यं ते क्रियताम्?

Verse 44

माण्डव्य उवाच । तुष्टो यद्युमया सार्धं वरदो यदि शङ्कर । तदा मे शूलसंस्थस्य संशयं परमं वद

माण्डव्य उवाच—यदि उमया सार्धं तुष्टोऽसि, यदि च वरदोऽसि शङ्कर; तर्हि शूलसंस्थस्य मम परमं संशयं वद।

Verse 45

न रुजा मम कापि स्याच्छूलसंप्रोतितेऽगके । अमृतस्रावि तच्छूलं प्रभावात्कस्य शंस मे

न मे कापि रुजा जायते, शूलसंप्रोतितेऽप्यङ्गे। तच्छूलममृतस्रावि इव दृश्यते—कस्य प्रभावादिदं, मे शंस।

Verse 46

श्रीशूलपाणिरुवाच । शूलस्थेन त्वया विप्र मनसा चिन्तितोऽस्मि यत् । अनयानां निहन्ताहं दुःखानां विनिबर्हणः

श्रीशूलपाणिरुवाच—शूलस्थेन त्वया विप्र मनसा यदहं चिन्तितः। अहं तेषां दुःखानां निहन्ता, विनिबर्हणः शोकानाम्।

Verse 47

ध्यातमात्रो ह्यहं विप्र पाताले वापि संस्थितः । शूलमूले त्वहं शम्भुरग्रे देवी स्वयं स्थिता । जगन्माताम्बिका देवी त्वामृतेनान्वपूरयत्

ध्यातमात्रोऽहं विप्र, पातालेऽपि संस्थितः सन् सन्निधिं करोमि। शूलमूलेऽहं शम्भुः, अग्रे देवी स्वयं स्थिता। सा जगन्माता अम्बिका त्वाममृतेनान्वपूरयत्।

Verse 48

माण्डव्य उवाच । पूर्वमेव स्थितो यस्माच्छूलं व्याप्योमया सह । प्रसादप्रवणो मह्यमिदानीं चानया सह

माण्डव्य उवाच—पूर्वमेव यतो मया सहोमया च शूलं व्याप्य स्थितोऽसि। इदानीमपि तया सह मयि प्रसादप्रवणो भव।

Verse 49

यस्याः संस्मरणादेव दौर्भाग्यं प्रलयं व्रजेत् । न दौर्भाग्यात्परं लोके दुःखाद्दुःखतरं किल

यस्याः संस्मरणमात्रेण दौर्भाग्यं प्रलयं व्रजेत्। न हि दौर्भाग्यादधिकं लोके दुःखं, न दुःखाद्दुःखतरं किल।

Verse 50

किलैवं श्रूयते गाथा पुराणेषु सुरोत्तम । त्रैलोक्यं दहतस्तुभ्यं सौभाग्यमेकतां गतम्

किलैवं पुराणेषु गाथा श्रूयते सुरोत्तम । त्रैलोक्यं दहतस्तुभ्यं सौभाग्यमेकतां गतम् ॥

Verse 51

विष्णोर्वक्षःस्थलं प्राप्य तत्स्थितं चेति नः श्रुतम् । पीतं तद्वक्षसस्त्रस्तदक्षेण परमेष्ठिना

विष्णोर्वक्षःस्थलं प्राप्य तत्स्थितं चेति नः श्रुतम् । पीतं तद्वक्षसस्त्रस्तदक्षेण परमेष्ठिना ॥

Verse 52

तस्मात्सतीति संजज्ञ इयमिन्दीवरेक्षणा । यजतस्तस्य देवेश तव मानावखण्डनात्

तस्मात्सतीति संजज्ञ इयमिन्दीवरेक्षणा । यजतस्तस्य देवेश तव मानावखण्डनात् ॥

Verse 53

जुहावाग्नौ तु सा देवी ह्यात्मानं प्राणसंज्ञिकम् । आत्मानं भस्मसात्कृत्वा प्रालेयाद्रेस्ततः सुता

जुहावाग्नौ तु सा देवी ह्यात्मानं प्राणसंज्ञिकम् । आत्मानं भस्मसात्कृत्वा प्रालेयाद्रेस्ततः सुता ॥

Verse 54

मेनकायां प्रभो जाता साम्प्रतं या ह्युमाभिधा । अनादिनिधना देवी ह्यप्रतर्क्या सुरेश्वर

मेनकायां प्रभो जाता साम्प्रतं या ह्युमाभिधा । अनादिनिधना देवी ह्यप्रतर्क्या सुरेश्वर ॥

Verse 55

यदि तुष्टोऽसि देवेश ह्युमा मे वरदा यदि । उभावप्यत्र वै स्थाने स्थितौ शूलाग्रमूलयोः

यदि तुष्टोऽसि देवेश, ह्युमाऽपि मे वरदा यदि । उभावप्यत्र वै स्थाने स्थितौ शूलाग्रमूलयोः ॥

Verse 56

अवतारो यत्र तत्र संस्थितिं वै ततः कुरु

अवतारो यत्र तत्र संस्थितिं वै ततः कुरु ॥

Verse 57

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तेनैवमुक्ते सहसा कृत्वा भूमण्डलं द्विधा । निःसृतौ शूलमूलाग्राल्लिङ्गार्चाप्रतिरूपिणौ

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तेनैवमुक्ते सहसा कृत्वा भूमण्डलं द्विधा । निःसृतौ शूलमूलाग्राल्लिङ्गार्चाप्रतिरूपिणौ ॥

Verse 58

प्रद्योतयद्दिशः सर्वा लिङ्गं मूले प्रदृश्यते । वामतः प्रतिमा देवी तदा शूलेश्वरी स्थिता

प्रद्योतयद्दिशः सर्वा लिङ्गं मूले प्रदृश्यते । वामतः प्रतिमा देवी तदा शूलेश्वरी स्थिता ॥

Verse 59

विलोभयन्ती च जगद्भाति पूरयती दिशः । दृष्ट्वा कृताञ्जलिपुटः स्तुतिं चक्रे द्विजोत्तमः

विलोभयन्ती च जगद्भाति पूरयती दिशः । दृष्ट्वा कृताञ्जलिपुटः स्तुतिं चक्रे द्विजोत्तमः ॥

Verse 60

माण्डव्य उवाच । त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता । न त्वया रहितं किंचिद्ब्रह्माण्डेऽस्ति वरानने

माण्डव्य उवाच—त्वमेव जगतो माता, जगत्सौभाग्यदेवता। वरानने, त्वया विना ब्रह्माण्डे किंचिदपि नास्ति॥

Verse 61

प्रसादं कुरु धर्मज्ञे मम त्वाज्ञप्तुमर्हसि । ईदृशेनैव रूपेण केषु स्थानेषु तिष्ठसि । प्रसादप्रवणा भूत्वा वद तानि महेश्वरि

धर्मज्ञे, मम प्रसादं कुरु; त्वमाज्ञप्तुमर्हसि। ईदृशेनैव रूपेण केषु स्थानेषु तिष्ठसि? प्रसादप्रवणा भूत्वा तानि वद, महेश्वरि॥

Verse 62

श्रीदेव्युवाच । सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतो भुवि । सर्वलोकेषु यत्किंचिद्विहितं न मया विना

श्रीदेव्युवाच—अहं सर्वगा; सर्वभूतेषु सर्वतो भुवि द्रष्टव्या। सर्वलोकेषु यत्किंचिद्विहितं, तन्मया विना न भवति॥

Verse 63

तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः । स्मर्तव्या भूतिकामेन तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

तथापि येषु स्थानेषु सिद्धिमीप्सुभिर्द्रष्टव्या, भूतिकामेन स्मर्तव्या च; तानि तत्त्वतः वक्ष्यामि॥

Verse 64

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्गधारिणी । प्रयागे ललिता देवी कामुका गन्धमादने

वाराणस्यां विशालाक्षी, नैमिषे लिङ्गधारिणी। प्रयागे ललिता देवी, गन्धमादने कामुका स्मृता॥

Verse 65

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाऽपरे । गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी

मानसे सरसि कुमुदा नाम्ना प्रसिद्धाऽहम्; अन्यत्र विश्वकाया। गोमन्ते गोमती नाम, मन्दरे तु कामचारिणी वसामि॥

Verse 66

मदोत्कटा चैत्ररथे हयन्ती हास्तिने पुरे । कान्यकुब्जे स्थिता गौरी रम्भा ह्यमलपर्वते

चैत्ररथे मदोत्कटा, हास्तिनपुरे हयन्ती। कान्यकुब्जे स्थिता गौरी, अमलपर्वते रम्भा स्मृता॥

Verse 67

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वां विश्वेश्वरे विदुः । पुष्करे पुरुहूता च केदारे मार्गदायिनी

एकाम्रके कीर्तिमतीति ख्याता; विश्वेश्वरे तु विश्वा इति विदुः। पुष्करे पुरुहूता, केदारे मार्गदायिनी॥

Verse 68

नन्दा हिमवतः प्रस्थे गोकर्णे भद्रकर्णिका । स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्त्रिका

हिमवतः प्रस्थे नन्दा; गोकर्णे भद्रकर्णिका। स्थानेश्वरे भवानी; बिल्वके बिल्वपत्त्रिका॥

Verse 69

श्रीशैले माधवी नाम भद्रे भद्रेश्वरीति च । जया वराहशैले तु कमला कमलालये

श्रीशैले माधवी नाम; भद्रे भद्रेश्वरीति च। वराहशैले जया; कमलालये कमला स्मृता॥

Verse 70

रुद्रकोट्यां तु कल्याणी काली कालञ्जरे तथा । महालिङ्गे तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी

रुद्रकोट्यां तु सा देवी कल्याणीति प्रकीर्तिता। कालञ्जरे तु काली स्यात्, महालिङ्गे कपिला स्मृता। माकोटे तु मुकुटेश्वरी, मुकुटस्थलाधिदेवता॥

Verse 71

शालिग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया । मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा

शालिग्रामे महादेवी, शिवलिङ्गे जलप्रिया। मायापुर्यां कुमारी स्यात्, संताने ललिता तथा॥

Verse 72

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां विमला नाम मङ्गला पुरुषोत्तमे

सहस्राक्षे तु उत्पलाक्षी, हिरण्याक्षे महोत्पला। गयायां विमला नाम, मङ्गला पुरुषोत्तमे॥

Verse 73

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुन्दरी

विपाशायाममोघाक्षी, पाटला पुण्ड्रवर्धने। नारायणी सुपार्श्वे तु, त्रिकूटे भद्रसुन्दरी॥

Verse 74

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कोटवी कोटितीर्थेषु सुगन्धा गन्धमादने

विपुले विपुला नाम, कल्याणी मलयाचले। कोटवी कोटितीर्थेषु, सुगन्धा गन्धमादने॥

Verse 75

गोदाश्रमे त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया । शिवचण्डे सभानन्दा नन्दिनी देविकातटे

गोदाश्रमे सा त्रिसन्ध्या, गङ्गाद्वारे रतिप्रिया। शिवचण्डे सभानन्दा, देविकातटे नन्दिनी॥

Verse 76

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने । देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी

द्वारवत्यां रुक्मिणी सा, वृन्दावनवने राधा। मथुरायां देवकी सा, पाताले परमेश्वरी॥

Verse 77

चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी । सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चण्डिका

चित्रकूटे तथा सीता, विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी। सह्याद्रौ एकवीरा सा, हरिश्चन्द्रे तु चण्डिका॥

Verse 78

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती । करवीरे महालक्ष्मी रूपादेवी विनायके

रामतीर्थे रमणा सा, यमुनायां मृगावती। करवीरे महालक्ष्मी, विनायके रूपदेवी॥

Verse 79

आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी । अभयेत्युष्णतीर्थे तु मृगी वा विन्ध्यकन्दरे

वैद्यनाथेऽथ आरोग्या, महाकाले महेश्वरी। उष्णतीर्थेऽभया प्रोक्ता, विन्ध्यकन्दरे तु मृगी॥

Verse 80

माण्डव्ये माण्डुकी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे । छागलिङ्गे प्रचण्डा तु चण्डिकामरकण्टके

माण्डव्ये सा माण्डुकी नाम्ना, माहेश्वरपुरे स्वाहा; छागलिङ्गे प्रचण्डा, अमरकण्टके चण्डिका पूज्यते।

Verse 81

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती । वेदमाता सरस्वत्यां पारा पारातटे मुने

सोमेश्वरे वरारोहा, प्रभासे पुष्करावती; सरस्वत्यां वेदमाता, पारातटे च पारा, मुने।

Verse 82

महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी । सिंहिका कृतशौचे तु कर्तिके चैव शांकरी

महालये महाभागा, पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी; कृतशौचे सिंहिका, कार्तिके चैव शांकरी।

Verse 83

उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे । मता सिद्धवटे लक्ष्मीस्तरंगा भारताश्रमे

उत्पलावर्तके लोला, शोणसङ्गमे सुभद्रा; सिद्धवटे मता माता, भारताश्रमे तरङ्गा।

Verse 84

जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते । देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले

जालन्धरे विश्वमुखी, किष्किन्धपर्वते तारा; देवदारुवने पुष्टिः, काश्मीरमण्डले मेधा।

Verse 85

भीमादेवी हिमाद्रौ तु पुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा । कपालमोचने शुद्धिर्माता कायावरोहणे

हिमाद्रौ सा भीमादेवी, वस्त्रेश्वरे तु पुष्टिरुच्यते। कपालमोचने शुद्धिर्नाम, कायावरोहणे माता पूज्यते॥

Verse 86

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा । काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शक्तिधारिणी

शङ्खोद्धारे सा ध्वनिरिति नाम्ना, पिण्डारके धृतिरुच्यते। चन्द्रभागायां काला, अच्छोदे शक्तिधारिणी॥

Verse 87

वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा । ओषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका

वेणायां सा अमृता नाम, बदर्यां तु उर्वशी स्मृता। उत्तरकुरौ ओषधी प्रोक्ता, कुशद्वीपे कुशोदका॥

Verse 88

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी । अश्वत्थे वन्दिनीका तु निधिर्वैश्रवणालये

हेमकूटे सा मन्मथा नाम, कुमुदे सत्यवादिनी। अश्वत्थे वन्दिनीका प्रोक्ता, वैश्रवणालये निधिः॥

Verse 89

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ । देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्ये तु सरस्वती

वेदवदने सा गायत्री, शिवसन्निधौ पार्वती। देवलोके तथैन्द्राणी, ब्रह्मास्ये तु सरस्वती॥

Verse 90

सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता । अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा

सूर्यबिम्बे सा प्रभा नाम्ना ख्याता; मातृगणे वैष्णवी मता। सतीनां मध्येऽरुन्धती, रामासु तिलोत्तमा स्मृता॥

Verse 91

चित्रे ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम् । शूलेश्वरी भृगुक्षेत्रे भृगौ सौभाग्यसुन्दरी

चित्रे सा ब्रह्मकला नाम, सर्वशरीरिणां शक्तिरूपा। भृगुक्षेत्रे शूलेश्वरी, भृगौ सौभाग्यसुन्दरी॥

Verse 92

एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् । अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतम्

एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम्। तीर्थानामप्यष्टोत्तरं शतमेतदुदाहृतम्॥

Verse 93

इदमेव परं विप्र सर्वेषां तु भविष्यति । पठत्यष्टोत्तरशतं नाम्नां यः शिवसन्निधौ

इदमेव परं विप्र सर्वेषां तु भविष्यति। यः शिवसन्निधौ नाम्नामष्टोत्तरशतं पठेत्॥

Verse 94

स मुच्यते नरः पापैः प्राप्नोति स्त्रियमीप्सिताम् । स्नात्वा नारी तृतीयायां मां समभ्यर्च्य भक्तितः

स नरः पापैः प्रमुच्यते, स्त्रियमीप्सितां प्राप्नुयात्। नारी तृतीयायां स्नात्वा मां भक्त्या समभ्यर्च्य शुभं लभेत्॥

Verse 95

न सा स्याद्दुःखिनी जातु मत्प्रभावान्नरोत्तम । नित्यं मद्दर्शने नारी नियताया भविष्यति

न सा कदाचिद्दुःखिनी भविष्यति मत्प्रभावात्, नरोत्तम। नित्यं मद्दर्शनपरायणा सा नारी नियता स्थिरा च भविष्यति।

Verse 96

पतिपुत्रकृतं दुःखं न सा प्राप्स्यति कर्हिचित् । मदालये तु या नारी तुलापुरुषसंज्ञितम्

पतिपुत्रकृतं दुःखं न सा कर्हिचिदाप्नुयात्। मदालये तु या नारी तुलापुरुषसंज्ञितं (कर्म) करोति—

Verse 97

सम्पूज्य मण्डयेद्देवांल्लोकपालांश्च साग्निकान् । सपत्नीकान्द्विजान्पूज्य वासोभिर्भूषणैस्तथा

सम्पूज्य मण्डयेद्देवान् लोकपालांश्च साग्निकान्। सपत्नीकान्द्विजान् पूज्य वासोभिर्भूषणैस्तथा॥

Verse 98

भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यादृत्विग्भिः सह देशिकः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलामित्यभिमन्त्रयेत्

भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यादृत्विग्भिः सह देशिकः। ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलामित्यभिमन्त्रयेत्॥

Verse 99

शुचिरक्ताम्बरो वा स्याद्गृहीत्वा कुसुमाञ्जलिम् । नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं परमा स्थिता

शुचिरक्ताम्बरधरो गृहीत्वा कुसुमाञ्जलिम्। नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं परमा स्थिता॥

Verse 100

साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना । त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता

साक्षिभूता जगद्धात्री विश्वयोनिना निर्मिता। हे तुले, सर्वभूतानां प्रमाणं मानकं चेह कीर्तिता॥

Verse 101

कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन्नुमामुखम् । ततोऽपरे तुलाभागेन्यसेयुर्द्विजपुंगवाः

कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यां निषण्णः पश्येदुमामुखम्। ततः परे तुलाभागे न्यसेयुर्द्विजपुङ्गवाः॥

Verse 102

द्रव्यमष्टविधं तत्र ह्यात्मवित्तानुसारतः । मन्दशभूते विप्रेन्द्र पृथिव्यां यदधिष्ठितम्

द्रव्यमष्टविधं तत्र स्ववित्तानुसारतः। मन्दशभूते विप्रेन्द्र पृथिव्यां यदधिष्ठितम्॥

Verse 103

सुवर्णं चैव निष्पावांस्तथा राजिकुसुम्भकम् । तृणराजेन्दुलवणं कुङ्कुमं तु तथाष्टमम्

सुवर्णं निष्पावाश्च राजिका कुसुम्भकम्। तृणराजेन्दुलवणं कुङ्कुमं चाष्टमं स्मृतम्॥

Verse 104

एषामेकतमं कुर्याद्यथा वित्तानुसारतः । साम्यादभ्यधिकं यावत्काञ्चनादि भवेद्द्विज

एषामेकतमं कुर्याद्यथा वित्तानुसारतः। साम्यादभ्यधिकं वा स्यात्काञ्चनादिषु हे द्विज॥

Verse 105

तावत्तिष्ठेन्नरो नारी पश्चादिदमुदीरयेत् । नमो नमस्ते ललिते तुलापुरुषसंज्ञिते

तावत्तिष्ठेन्नरो नारी यावत्; पश्चादिदं जपेत्— “नमो नमस्ते ललिते, तुलापुरुषसंज्ञिते।”

Verse 106

त्वमुमे तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात् । ततोऽवतीर्य मुरवे पूर्वमर्द्धं निवेदयेत्

“त्वमुमे तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात्।” ततस्तुलातोऽवतीर्य मुरवे पूर्वमर्द्धं निवेदयेत्।

Verse 107

ऋत्विग्भ्योऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम् । तेभ्यो लब्धा ततोऽनुज्ञां दद्यादन्येषु चार्थिषु

ऋत्विग्भ्योऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम्; तेषां लब्ध्वानुज्ञां पश्चादन्येष्वपि अर्थिषु दानं वितरेत्।

Verse 108

सपत्नीकं गुरुं रक्तवाससी परिधापयेत् । अन्यांश्च ऋत्विजः शक्त्या गुरुं केयूरकङ्कणैः

सपत्नीकं गुरुं रक्तवाससी परिधापयेत्; अन्यांश्च ऋत्विजः शक्त्या सम्मानयेत्, गुरवे केयूरकङ्कणानि दद्यात्।

Verse 109

शुक्लां गां क्षीरिणीं दद्याल्ललिता प्रीयतामिति । अनेन विधिना या तु कुर्यान्नारी ममालये

शुक्लां गां क्षीरिणीं दद्याल्ललिता प्रीयतामिति; अनेन विधिना या तु कुर्यान्नारी ममालये…

Verse 110

मत्तुल्या सा भवेद्राज्ञां तेजसा श्रीरिवामला । सावित्रीव च सौन्दर्ये जन्मानि दश पञ्च च

सा मत्तुल्या भवेत्; राज्ञां मध्ये तेजसा विराजते—श्रीरिवामला; सौन्दर्ये च सावित्रीसमा, दश पञ्च च जन्मसु।

Verse 111

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं निशम्य वचनं गौर्या द्विजवरोत्तमः । नमस्कृत्य जगामाशु धर्मराज निवेशनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—एवं गौर्याः वचनं निशम्य स द्विजवरोत्तमः नमस्कृत्य शीघ्रं धर्मराजनिवेशनं जगाम।

Verse 112

तदा प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं शूलेश्वरीति च । तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

ततः प्रभृति तत्तीर्थं शूलेश्वरीति ख्यातं अभवत्। तस्मिंस्तीर्थे यः स्नात्वा पितृदेवताः तर्पयेत्।

Verse 113

ब्राह्मणानन्नवासोभिः पिण्डैः पितृपितामहान् । भक्तोपहारैर्देवेशमुमया सह शङ्करं

स ब्राह्मणान् अन्नवासोभिः पूजयेत्; पिण्डैः पितॄन् पितामहान् च तर्पयेत्; भक्तोपहारैः उमया सह देवेेशं शङ्करं समर्चयेत्।

Verse 114

धूपगुग्गुलदानैश्च दीपदानैः सुबोधितैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः स गच्छेच्छिवसन्निधिम्

धूपगुग्गुलदानैः च सुबोधितैः दीपदानैः च स सर्वपापविनिर्मुक्तः भूत्वा शिवसन्निधिं गच्छेत्।

Verse 115

तस्मिंस्तीर्थे तु यः कश्चिदभियुक्तो नरेश्वर । अम्भिशापि तथा स्नातस्त्रिदिनं मुच्यते नरः

तस्मिंस्तीर्थे यः कश्चिद् नरेश्वर, अभियुक्तोऽपि पीडितो वा, केवलैः सलिलैः स्नात्वा त्रिदिनेनैव तस्माद् भारात् प्रमुच्यते।

Verse 116

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रौ जागर्ति यो नरः । उपवासपरः शुद्धः शिवं सम्पूजयेन्नरः । प्रमुच्य पापसंमोहं रुद्रलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रौ यो जागर्ति, उपवासपरः शुद्धः सन् शिवं सम्यक् सम्पूजयति; स पापसंमोहं त्यक्त्वा रुद्रलोकं गच्छति।

Verse 117

त्रिनेत्रश्च चतुर्बाहुः साक्षाद्रुद्रोऽपरः । क्रीडते देवकन्याभिर्यावच्चन्द्रार्कतारकम्

त्रिनेत्रः चतुर्बाहुः साक्षाद् रुद्रोऽपर इव; स देवकन्याभिः सह यावच्चन्द्रार्कतारकं तावत् क्रीडते।

Verse 198

अध्याय

अध्यायः। इति अध्याय-शीर्षकम्।