Adhyaya 220

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततः गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरमुत्तमम्। उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 2

तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जितं त्वघम् । नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप

तत्क्षणादेव, नृप, देवदेवस्य दर्शनमात्रेण सप्तजन्मार्जितं सर्वमघं नश्यति।

Verse 3

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चापि यत्कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति देवदेवस्य दर्शनात्

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने च कृतं च यत्, तत्सर्वं देवदेवस्य दर्शनात् विलयं याति।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाचरितं महत् । त्वया वै कथितं विप्र सकलं पापनाशनम्

युधिष्ठिर उवाच—लोकेषु आश्चर्यभूतं नर्मदाचरितं महत्; त्वया, विप्र, सकलं पापनाशनं कथितम्।

Verse 5

यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं दयां कृत्वा वदाशु मे

यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदं, तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि; दयां कृत्वा मे शीघ्रं वद।

Verse 6

ये केचिद्दुर्लभाः प्रश्नास्त्रिषु लोकेषु सत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे श्रुता मे सह बान्धवैः

त्रिषु लोकेषु सत्तम, ये केचिद्दुर्लभाः प्रश्नाः, त्वत्प्रसादेन ते सर्वे मे बान्धवैः सह श्रुताः।

Verse 7

एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर । श्रुत्वाहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः

एष एक एव परमः प्रश्नः, सर्वप्रश्नविदां वर; त्वत्प्रसादेन श्रुत्वा, अहं सबान्धवः कुत्र यास्यामि, किमवस्थां प्राप्स्यामि?

Verse 8

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्य ते मतिरीदृशी । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नास्ति किंचन

श्रीमार्कण्डेय उवाच— साधु साधु महाप्राज्ञ, यस्य ते मतिरीदृशी; त्रिषु लोकेषु तव न किञ्चिदपि दुर्लभम्।

Verse 9

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ । काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस्तेन धीमता

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च, भरतर्षभ; काले काले च यो वेत्ति, तेन धीमता कर्तव्यं यथोचितम्।

Verse 10

तस्मात्ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः

तस्मात् ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम्; यच्छ्रुत्वा भुवि मानवाः सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते।

Verse 11

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थमयी शुभा । विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा, सर्वतीर्थमयी शुभा; विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे।

Verse 12

आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ दृष्ट्वा रेवां महोदधिः । प्रणम्य च पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह

नृपश्रेष्ठ, आगच्छन्तीं रेवां दृष्ट्वा महोदधिः सादरं प्रणम्य; पुनश्च रेवया सह सङ्गमे देवीं प्रणनाम।

Verse 13

संचिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्वरा । ज्ञात्वा संचिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्भवां पराम्

मनसा सञ्चिन्त्य सरिद्वरा—‘केयम्?’ इति; पुनः सञ्चिन्त्य लिङ्गोद्भवां परां रेवां ज्ञातवान्।

Verse 14

लुठन्वै सम्मुखस्तात गतो रेवां महोदधिः । समुद्रे नर्मदा यत्र प्रविष्टास्ति महानदी

तात, सम्मुखं लुठन् महोदधिः रेवां प्रति गतवान्; यत्र समुद्रे महानदी नर्मदा प्रविष्टा अस्ति।

Verse 15

तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम् । लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा

तत्र समुद्रे देवाधिदेवस्य लिङ्गम् उत्थितम्; तस्माल्लिङ्गात् लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा।

Verse 16

लयं गता तत्र लिङ्गे तेन पुण्यतमा हि सा । नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बु पिबन्सदा । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने

तत्र सा लिङ्गे लयं गता; तेन सा पुण्यतमा। यः नर्मदायां नित्यं वसन् नर्मदाम्बु सदा पिबति, स सर्वयज्ञेषु दीक्षित इव, दिने दिने सोमपानफलभाग् भवति।

Verse 17

सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरमर्चयेत् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

तत्र सङ्गमे यः स्नात्वा लोटणेश्वरं समर्चयेत् । स मानवोऽश्वमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति निश्चयम् ॥

Verse 18

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्कृतं नृप । लोटणेश्वरमासाद्य सर्वं विलयतां व्रजेत्

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यच्च कृतं नृप । लोटणेश्वरमासाद्य तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ॥

Verse 19

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितं शङ्करेण तु । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम्

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण शङ्करेण प्रकीर्तितम् । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम् ॥

Verse 20

सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम । चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा वै नर्मदाजले

सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम । चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा नर्मदाजले ॥

Verse 21

संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम्

संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम् ॥

Verse 22

सफलं जीवितं तस्य सफलं तस्य चेष्टितम् । पङ्गवस्ते न सन्देहो जन्म तेषां निरर्थकम्

सफलम् एव तस्य जीवितं सफलं च तस्य चेष्टितम्। ये तु भक्तौ पङ्गवः सन्ति, न संशयः, तेषां जन्म निरर्थकं भवति॥

Verse 23

एकाग्रमनसा यैस्तु न दृष्टो लोटणेश्वरः । पिशाचत्वं वियोनित्वं न भवेत्तस्य वै कुले

यैस्तु एकाग्रमनसा लोटणेश्वरो न दृष्टः, तस्य वै कुले पिशाचत्वं वियोनित्वं च नूनं सम्भवति॥

Verse 24

सङ्गमे तत्र यो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि । पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद्गीतैर्नृत्यैः प्रबोधनम्

तत्र सङ्गमे यो गत्वा यथाविधि स्नानं कृत्वा पुण्यकर्माणि कुर्यात्, स गीतैर्नृत्यैश्च प्रबोधनं कुर्यात्॥

Verse 25

ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा नत्वा महोदधिम् । आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत्

ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा महोदधिं नत्वा, आमन्त्र्य स्नानविधिना तत्र स्नानं कारयेत्॥

Verse 26

ॐ नमो विष्णुरूपाय तीर्थनाथाय ते नमः । सान्निध्यं कुरु मे देव समुद्र लवणाम्भसि । इत्यामन्त्रणमन्त्रः

ॐ नमो विष्णुरूपाय, तीर्थनाथाय ते नमः। देव, लवणाम्भसि समुद्र, मे सान्निध्यं कुरु—इत्येष आमन्त्रणमन्त्रः॥

Verse 27

अग्निश्च तेजो मृडया च देहो रेतोऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् । इति स्नानमन्त्रः

अग्निर्हि तेजः; मृडया देहः प्रतिष्ठितः; रेतोऽधः स्थापितं; विष्णुरमृतस्य नाभिः। एवं ब्रुवन् पाण्डवस्य सत्यवाक्यं जप्त्वा ततः नदीनां पतौ अवगाहेत। इति स्नानमन्त्रः।

Verse 28

आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कृतवान्नरः । सकृत्स्नानाद्व्यपोहेत पापौघं लवणाम्भसि

आजन्मशतसाहस्रेषु यत्पापं नरः कृतवान्, तत्सर्वं सकृत्स्नानेन लवणाम्भसि स्नात्वा पापौघं व्यपोहेत्।

Verse 29

अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरसौ विभुः । कुशाग्रेणापि विबुधैर्न स्प्रष्टव्यो महार्णवः

अन्यथा हि, कुरुश्रेष्ठ, देवयोनिरसौ विभुः; कुशाग्रेणापि विबुधैः न स्प्रष्टव्यो महार्णवः, स हि अगाधो महोदधिः।

Verse 30

सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इति अर्वमन्त्र

सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर; सर्वामरप्रधानेश, गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते। इत्यर्घ्यमन्त्रः।

Verse 31

पितृदेवमनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम् । उत्तीर्य तीरे तस्यैव पञ्चभिर्द्विजपुंगवैः

पितॄन् देवान् मनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम्; उत्तीर्य तस्यैव तीरे पञ्चभिर्द्विजपुङ्गवैः सह प्रवर्तेत।

Verse 32

श्राद्धं समाचरेत्पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः । कृत्वाग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

ततः पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः विधिवत् श्राद्धं समाचरेत्। अग्रे तु लोकपालान् यथाविधि प्रतिष्ठाप्य कृत्वा॥

Verse 33

सम्पूज्य च यथान्यायं तानेव ब्राह्मणैः सह । सुकृतं दुष्कृतं पश्चात्तेभ्यः सर्वं निवेदयेत्

तान् ब्राह्मणैः सह यथान्यायं सम्पूज्य। पश्चात् सुकृतं दुष्कृतं च सर्वं तेभ्यः निवेदयेत्॥

Verse 34

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने । प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान्निमन्त्रयेत्

बाल्यात् प्रभृति यत्पापं यौवने वार्धके कृतम्। तेभ्यः अग्रे प्रख्याप्य पश्चाल्लोकपालान् निमन्त्रयेत्॥

Verse 35

बाल्यात्प्रभृति यत्किंचित्कृतमा जन्मतोऽशुभम् । विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सांनिध्यं स्थितेषु मे

बाल्यात् प्रभृति यत्किंचित् जन्मतोऽशुभम् अकर्तम्। तत्सर्वं विप्रेभ्यः कथितं मे, ते सान्निध्ये स्थितेषु॥

Verse 36

इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्योऽग्रेण च सम्मुखम् । अनुमान्य च तान्पञ्च पश्चात्स्नानं समाचरेत्

इत्युक्त्वा स तेषामग्रे सम्मुखं लुठेत् पश्चात्। तान् पञ्च अनुमन्य पश्चात् स्नानं समाचरेत्॥

Verse 37

श्राद्धं च कार्यं विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम । एवं कृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत्

श्राद्धं च विधिवत् पितृभ्यः कार्यं, नृपसत्तम। एवं कृते, नृपश्रेष्ठ, सर्वपापक्षयो भवेत्॥

Verse 38

जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुमिच्छति । शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु

जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुमिच्छति। शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु॥

Verse 39

स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः । पापकर्मान्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन्नदीम्

स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः। पापकर्माण्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन्नदीम्॥

Verse 40

पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसंचितम् । स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद्यथाविधि

पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसञ्चितम्। स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन् दानं दद्याद्यथाविधि॥

Verse 41

लोटणेश्वरमभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः

लोटणेश्वरमभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते। अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः॥

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम । स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम । स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः ॥

Verse 43

एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् । पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये

एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् । पूजयेत् पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये ॥

Verse 44

एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप

एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप ॥

Verse 45

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं यः कुरुते तत्र पित्ःणां भक्तिभावितः

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं यः कुरुते तत्र पितॄणां भक्तिभावितः ॥

Verse 46

दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् । षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च

दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् । षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च ॥

Verse 47

विमानवरमारूढः स्वर्गलोके महीयते । नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नाने दाने च यत्फलम्

विमानवरमारूढः स स्वर्गलोके महीयते। नर्मदायाः सर्वतीर्थेषु स्नानदानयोः यत्फलं भवति—

Verse 48

तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणम्

तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे। तत्र सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणं च ददाति।

Verse 49

गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम् । शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः

गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम्। शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः।

Verse 50

तत्र तीर्थे नरः कश्चित्प्राणत्यागं युधिष्ठिर । करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शृणु

तत्र तीर्थे नरः कश्चित् प्राणत्यागं युधिष्ठिर। करोति भक्त्या विधिवत् तस्य पुण्यफलं शृणु।

Verse 51

कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले

कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे। वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले।

Verse 52

पुत्रपौत्रसमृद्धोऽसौ धनधान्यसमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदांशतम्

पुत्रपौत्रैः समृद्धोऽसौ धनधान्यसमन्वितः। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तः शरदां शतमायुषा जीवेत्॥

Verse 53

अपि द्वादशयात्रासु सोमनाथे यदर्चिते । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे

द्वादशयात्रास्वपि सोमनाथे यदर्चिते। कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे॥

Verse 54

गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा । तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्

गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा। तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्॥

Verse 55

यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानमिदं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानमिदं शुभम्। सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति॥