Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
ਅਧਿਆਇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਦੁਰਿਤ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨੀਯ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਤਟਾਂ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ-ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਨਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਤੀਜੀ’ ਮਹਾਨਦੀ—ਰੌਦ੍ਰੀ ਨਦੀ ਰੇਵਾ—ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ’ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪ੍ਰਮਾਣ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਚਲਕਸ਼ਣ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਉਪਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਗਏ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਡਵ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਂਧ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਤਪੋਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਹੈ—ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੰਗਲ, ਨਿਰਮਲ ਜਲਧਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ; ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਲਯਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਦਭੁਤ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਾਸ਼ਿਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਕਾਲਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂਤਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਵੇਖੀਆਂ ਯੁਗ‑ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੁੱਕਾ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਦਰਿਆ‑ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰ‑ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ → ਵਾਯੂ → ਸਕੰਦ → ਵਸਿਸ਼ਠ → ਪਰਾਸ਼ਰ → ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ → ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣ‑ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਨਮ‑ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਜਗਤ ਸੜ ਕੇ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਹ ਆਦਿ ਤੇਜੋਮਯ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਗਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੱਛੀ‑ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਿਆ ਵਰਗੀ ਅਦਭੁਤ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ‘ਅਬਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨੌਕਾ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਨੂ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ‑ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਨਿਤ੍ਯਤਾ ਵਿਚ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੀ ਸ਼ਰਣ ਹਨ।
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੰਦਨਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ, ਪਦਮਲੋਚਨਾ ਇਸਤਰੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਜਨਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਮਨੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਸ਼ਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵੇਦ ਤੋਂ ਇਕ ਪਰਮ ਪੁੰਨਵਤੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਹੀ ਪਦਮਲੋਚਨਾ ਦੇਵੀ ਰੇਵਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਦੀ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਖੰਡਤਾ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ‘ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ’ ਦਾ ਪਦ, ਉਸ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਫਲ ਦਾ ਮਹਾਯੱਗ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਮੁਕਤੀ-ਸਹਾਇਕ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਉਦਭਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਦੀਆਂ/ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਦੇਵੀ-ਨਦੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਗਤ ਦਾ ਜਲ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ, ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਰਮਦਾ, ਰੇਵਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਦਿ ਤਮਸ ਤੋਂ ਤੱਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਂਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ। ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਉਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਆਰੀ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਇੱਕ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਰਮ’ (ਹਾਸ) ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨਰਮਦਾ’ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ, ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਪ-ਚੌਕਠੇ (ਬ੍ਰਾਹਮ/ਮਤਸ੍ਯ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨਿਰੂਪ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਘ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਆਦਿ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪਤਾ ਵਜੋਂ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਮਯੂਰ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਰਮਦਾ ਪੁੰਨ-ਨਦੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਯੂਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ-ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਭੂਗੋਲ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਰੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਹਤੀ, ਸ਼ੋਣਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਮਹਾਰ੍ਣਵਾ, ਰੇਵਾ, ਵਿਪਾਪਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਵਿਮਲਾ, ਰੰਜਨਾ ਆਦਿ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ, ਕਰੁਣਾ, ਸੰਸਾਰ-ਤਰਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ‘ਏਕਾਰ্ণਵ’ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤਿਸ਼ਯ ਕੋਸਮਿਕ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਨਾਲ ਜਗਾ ਕੇ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਹਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਉੱਠ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦੇਵ-ਦਾਨਵ-ਗੰਧਰਵ-ਯਕਸ਼-ਨਾਗ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵ-ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਨਾਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੂਰਮ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਿਲਬਿਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਪਾਪ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਹਾਪਲਾਵਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਗਲੇ/ਕ੍ਰੇਨ ਵਰਗਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਦਿੱਸਿਆ। ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਇਹ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਪੰਛੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਹਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ; ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੰਘਣ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਸਜੀਆਂ-ਧਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਪੰਛੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ, ਪਹਾੜ-ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅੰਦਰ ਅਦਭੁਤ ਨਗਰੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਮਯਕਰ ਲਿੰਗ ਦਿੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਹਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਕਿਹਾ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਸ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸੰਕੋਚ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ‘ਲਿੰਗ’ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਹੁਣ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਰਮਦਾ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੀ ਮਹਾਪਾਵਨੀ ਹੈ।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਗਾਂਤ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਲਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਲੋਪ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ, ਕਾਲ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ (ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਆਨ ਲਈ ਵੇਦ ਅਤਿ-ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਦੇਵ-ਨਿਦਰਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਲੈ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਗਏ। ਅਗੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਭਗਵਾਨ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਨਃ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਸੁਖਮ, ਵਿਅਾਪਕ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਤਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿ ਕੇ—ਉਸ ਦੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਲਪ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਵੰਡ/ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ, ਹੋਮ-ਬਲੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਆਚਾਰ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਤਦ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰਵਾਸੀ, ਵੈਖਾਨਸ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਨਰਮਦਾ-ਤੀਰ ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੇਵਾ-ਤਟ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਆਸਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦੇਵਾਲੇ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਉਪਵਾਸ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਇਣ, ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਆਦਿ ਵ੍ਰਤ-ਤਪ ਅਨੁਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ੈਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਮਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਨਵਯ ਹੈ; ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤੀ ਤਦਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਰਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ (ਅੰਸ਼ਿਕ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ) ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੇਵਾ-ਤੀਰ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਪੁਨਰਾਵ੍ਰਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਯੁਗਾਂਤ ਵਰਗੀਆਂ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਫਲਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ (ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ) ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰੱਧਾ ਹੀ ਅਟੁੱਟ ਕਾਰਕ ਹੈ—ਸ਼ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੇ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਨਾਲ ਸ਼ਰੱਧਾ-ਯੁਕਤ ਸ਼ੰਕਰ-ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੇਵਾ-ਤੀਰ/ਨਰਮਦਾ-ਤੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਣਉਚਿਤ ਅੰਨ-ਆਸ਼੍ਰਯ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ্ন’ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਅਨੁਕੂਲ ਸੱਚੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਪਟ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਨਾਸ਼ਕ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸਰੂਪ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਭ-ਤਿਆਗ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ, ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਨਰਮਦਾ-ਕੰਢੇ ਪੁਰਾਣ-ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਨਰਮਦਾ-ਤੀਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਰੇਵਾ ਨੂੰ ‘ਨਦੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਅਤੇ ਨਿਤ ਆਸਰਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਤੋਤਰ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪਾਪਹਾਰਣੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ (ਰੁਦ੍ਰਾਂਗਸਮੁਦਭਵਾ) ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਕਲੇਸ਼ਮਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕਤਾ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਲਾਂ ਦੇ ਘਟ/ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਰਮਦਾ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਤੀ ਪਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ/ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ/ਰੇਵਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—“ਮੇਰੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਿਡਰ ਵੱਸੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਭਾਵ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਫਿਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹੁਤ ਮੱਛੀਆਂ ਆਦਿ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇਵੀ-ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਟ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਆਰੀ-ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸੱਪ-ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ (ਨਦੀ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਕੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਤੱਤ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਚ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਰੌਦ੍ਰ-ਸੰਹਾਰ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂ ਜਾਗਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਮਹਾਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਲਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਮੋਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮੀ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਵੈਸ਼ਨਵੀ (ਸਥਿਤੀ/ਪਾਲਣਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੈਵੀ (ਸੰਹਾਰ) ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੈਵ ‘ਪਦ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਚਾਲੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਗਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਗੀ ਰੌਦ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਰੂਪ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ, ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਦਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਹਾਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਤਬਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ-ਨਿਯਤ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਗਾਂਤ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਨਾਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੂਰ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਭੂਤ ਤੇ ਦਿਕਪਾਲ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸੜਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਰਕਤਪਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਭੱਖਣ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਅਮਰਾਂਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ। “ਅਮਰਾ” ਅਤੇ “ਕਟਾ” ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਨ-ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਗਣਾਂ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤਾਂਡਵ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਵੰਦਿਤ ਮਾਤਾ-ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੰਵਰਤ ਪਵਨ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਿਵ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਹਰ/ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਚ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਰ/ਸ਼ੰਭੂ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਜਚਰਮ ਓੜ੍ਹੇ, ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਛਵੀ ਨਾਲ, ਵਡਵਾਮੁਖ ਵਰਗਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਹਾਰ-ਕਾਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਟਹਾਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਖਲਬਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਲ’ ਦਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੰਵਤਸਰ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਾ-ਚੱਕਰਾਂ, ਸੁਖਮ/ਅਣੂ ਪਰਿਮਾਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਤੋਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਤ੍ਰਮਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੇਕ ਮੁਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਸੜਦੀ’ ਦੁਨੀਆ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ, ਭਯ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਯੁੱਧ, ਚੋਰੀ, ਅੱਗ, ਜੰਗਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਖਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਖਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਅਤਿ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੁਖ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਵਲੰਤ ਨੇਤਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਸਰਪ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲੀ ਜੀਭ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਲਯ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਤੱਕ ਤਾਪ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਦਾਹ ਅਤੇ ਮਹਾਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੇਵਾ-ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਮਰਨ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਤ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸੰਵਰਤਕ ਬੱਦਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ-ਹਾਥੀ-ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਭਰੇ। ਸੰਵਰਤਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਸਭ ਇਕੋ ਮਹਾਜਲਰਾਸ਼ੀ—ਏਕਾਰ্ণਵ—ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਚੰਦ-ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ। ਇਸ ਮਹਾਪਲਾਵ ਵਿੱਚ ਵਕਤਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਣ੍ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਸਹਾਰੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਿਮਰਨ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਧਰਮਿਕ ਉੱਤਰ ਹੈ; ਦੇਵਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮārkaṇḍeya ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਆਪਬੀਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਏਕਾਰ্ণਵ-ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਹੀ ਜਲ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਥੱਕ ਕੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਇਕ ਤੇਜੋਮਈ ਗੌਮਾਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਆਪਣੀ ਪੂੰਛ ਫੜਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਮਿਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੇਜਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਉਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਵਾਹਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਵਕਤਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਜਾਗ ਕੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਰੁਦ੍ਰ-ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨ੍ਵਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਅਨੁਭਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਲਕਾਪਾਤ, ਭੂਚਾਲ, ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ—ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਯ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਦਗਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰੇਵਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਤੁਤਿ-ਗਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਕਾਲ-ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਵਿਰਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਬਾਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਟਾਲਣ ਲਈ ਸਤਨ੍ਯਪਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ (ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਠਤਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ ਕਹਿ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਪਹਿਚਾਣ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਯਨਸਥ ਪੁਰੁਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਹਰਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਘੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਬਾਲਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਰੇਵਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਥਾਂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੇਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਮਰਕੰਟਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਤ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅਖੁੱਟਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਚਰੁਕਾ-ਸੰਗਮ, ਚਰੁਕੇਸ਼ਵਰ, ਦਾਰੁਕੇਸ਼ਵਰ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇਸ਼ਵਰ, ਪਾਤਾਲੇਸ਼ਵਰ, ਕੋਟਿਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ-ਸਮੂਹ; ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਕੇਦਾਰ-ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼ਟਕ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਤੀਰਥ। ਸਾਧਕ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ; ਤਿਲੋਦਕ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ‘ਕੋਟਿ-ਗੁਣ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਲਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲਾ ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਸਨਾਨ-ਵਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਲ ਕਪਿਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ-ਹ੍ਰਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਗਨੀ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਸਮੇਤ ਪੰਦਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਧੀਸ਼ਣੀ’ (ਨਦੀ-ਪਤਨੀਆਂ) ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ (ਅਧਵਰ-ਅਗਨੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਧੀਸ਼ਣੀੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਯਤਾਰਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਧੀਸ਼ਣੀ/ਪਾਵਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਨਰਮਦੇਯ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਘੇਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਰਮਦਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਸਸ਼ਲ੍ਯ’ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਪਿਲਾ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਾ ਜਲ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲ੍ਯ-ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਲ੍ਯ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਪਾਪ-ਸ਼ਲ੍ਯ’ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—(1) ਵਿਸ਼ਲਿਆ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; (2) ਸੰਨਿਆਸ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ; (3) ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ-ਵਰਨ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਲਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਰੇਵਾ-ਜਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਵਾ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੇਵਾ-ਜਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੌਤ ਆਵੇ ਤਾਂ ਗਣੇਸ਼ਵਰੀ (ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਚਾਰਕ) ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਟ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਪਾਪੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਅਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ-ਸੰਗਮ ਦਾ ਇਕ ਸਨਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਾਂਧਾਤ੍ਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਰਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤੀ—ਪੂਜਾ, ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਭਿਆਸ—ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ, ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੇਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਉਸੇ ਥਾਂ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਗਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਨੀਲਗੰਗਾ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੀਲਕੰਠਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਧਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਸਮੇਂ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫਲ ਨਿੱਜੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਕ ਵੀ।
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧ‑ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਨੁਪਮ ਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਬਾਣ ਅਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣ ਲਗਭਗ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਗਣ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ, ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ‑ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਮੱਸਿਆ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਾਰਜ‑ਸਾਧਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਜਾ ਕੇ “ਅਨੇਕ ਧਰਮਾਂ” ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣ ਤੇ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਧਾਨਮਈ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਤਿਥੀ‑ਅਧਾਰਿਤ ਵਰਤ‑ਦਾਨ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਅੰਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਨਮਕ, ਘੀ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਆਰੋਗਤਾ, ਸੁਹਾਗ, ਕੁਲ‑ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ—ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਧੂਕਾ/ਲਲਿਤਾ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਧੂਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ‑ਉਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਮੰਤਰਯੁਕਤ ਅੰਗ‑ਪੂਜਾ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਕਰਕ‑ਦਾਨ ਦੇ ਮੰਤਰ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਾਲ ਅੰਤ ਉਦਯਾਪਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ/ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਿਵਾਰਣ, ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਹਾਰਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੁਨੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਸ਼ੀਣ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਨਿਰਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਤਿਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਬਾਣ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਸਾਥ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਫਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜਹੀਣ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਦ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਤੀਜੇ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਨਾਰਦ ਬਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਵੈਭਵ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਜੈ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵੇਦਾਂ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਥ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ-ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰ ਇਕ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਣ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲਝਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਤੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਾਣ ਨੂੰ ਅਭਯ ਅਤੇ ਪਦਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਹਾਗਨੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਗਧ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਜਲਦੇ ਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਅਮਰਕੰਟਕ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ‘ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਮਰਕੰਟਕ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ‘ਪਾਤਨ’ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਤੀਰਥ ਗਿਣਾ ਕੇ ਨਿਯਮਪਾਲਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਾਵੇਰੀ–ਨਰਮਦਾ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯਕਸ਼ ਕੁਬੇਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪੂਜਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਬੇਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤਾਈ, ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਾਂਗ ਸੰਗਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦਾਨ-ਤਰਪਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਪਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਤ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾਮਵਾਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੁਕਰਮ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰੁਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਰੁ ਨਾਮਕ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ੀ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ) ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਕੂਲ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਸੱਚਾਈ, ਕ੍ਰੋਧ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭੀਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰਿਗ-ਸਾਮ-ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਮਤ ਵਜੋਂ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜੋ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਿਵਰਤਿਕਾ ਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਥ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਦਾ ਸਨਿੱਧ ਹੈ—ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ। ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਲੋਭ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—ਜਿੱਥੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਕੌਣ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰ (ਚਿਤ੍ਰਾ) ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪੱਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜਯ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਤੇੰਦ੍ਰਿਯਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਰਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਭੋਗਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਪ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਗਨੀ ਤਪ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ, ਸਵਰਗ ਸੁਖ, ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦੀ ਯਾਦ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਰਮ-ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ‘ਸੰਨਿਧ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਦਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਨਰਮਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੀ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਗਨੀ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਧਨ-ਪਦਵੀ ਦੀ ਅਣਮਿਲਾਪਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਜ્ઞਾਗਨੀ ਵਿਚੋਂ ਅਗਨੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਗ-ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਬਰਾਏ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਰਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਰਾਜਾ ਧੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਅਗਨੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਨਿਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਗਨਿਤੀਰਥ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਖ-ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਮਹਾਪੁੰਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਪੂਜਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਧਰਤੀ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਅਗਨੀਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਤਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਲਿਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਗਤ ਕਠੋਰ ਤੀਰਥ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ, ਅੰਨ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਲ—ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਮਿਤ ਕਰਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਤ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਜੋ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਲਾਭ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਇਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਅਰਘ੍ਯ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿਲੋਕ, ਵਰੁਣਲੋਕ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਿਮਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਮੱਧ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਮਯ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਯ ਦੀ ਧੀ ਮੰਦੋਦਰੀ ਦੇ ਘੋਰ ਤਪ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਮਯ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਤੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੇਘਨਾਦ’ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੇਘਨਾਦ ਸ਼ੰਕਰ-ਉਮਾ ਦੀ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਦੋ ਲਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਤੀਰ ਤੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਲਈ ਲਿੰਗ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਹਾਲਿੰਗ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੱਧ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਘਨਾਦ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਮੇਘਨਾਦ ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗਰਜਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਟਿਕ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਸੱਤ੍ਰ ਦਾ ਫਲ, ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਵੈਛਾ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਰੁਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਪ-ਪੀੜਤ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਪੋਵਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਦਾਰੁਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲਵੇਗਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ‘ਦੇਵਤੀਰਥ’ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਉਸ ਥਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਲ ਤਪ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰੋ। ਰੇਵਾ ਦੇ ਜਲ ਵਰਗਾ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵ ਨਰਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਰਵਪਾਪਹਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੱਗੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੌਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ (ਸੰਨਿਆਸ-ਮਰਨ, ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਉੱਚ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਪਹਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਦਗੁਰੂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਦਾਰੁਵਨ ਮਹਾਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਪਸਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਮਾ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਕਪਾਲਿਕ ਵਰਗਾ ਵੇਸ਼—ਜਟਾ, ਭਸਮ, ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ, ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਡਮਰੂ—ਧਾਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਹ ਵਿਘਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਆ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਮਾਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਨਃਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ‘ਗੁਹਾਵਾਸੀ’ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਰਮਦੇਸ਼ਵਰ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਨਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦਾਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀਆਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਾਨ-ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਕਪਿਲਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਪਿਲਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੰਚਿਤ ਮੈਲ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਤੇਜੋਮਈ, ਅਗਨਿ-ਸਵਰੂਪਾ ਕਪਿਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਿਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਕਪਿਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਤੇ ਆ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੋਕ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ, ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾਸਿਕਾ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ। ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਕਪਿਲਾ-ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਰਪਣ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਿਮਾ-ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਪਾਵਨਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਰੰਜੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਆਦਿ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਨਸਪੁੱਤਰ ਮਰੀਚੀ, ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ (ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼-ਸੰਦਰਭ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੰਜ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ੍ਯ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਯਮ, ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਰੰਜ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ। ਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰੰਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ/ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ‘ਕਰੰਜੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਤਪ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ, ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ–ਰਾਜ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ੀ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਧਨਦ (ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ/ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ ਕੁੰਡ/ਕੁੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕੁੰਡਲ ਨੇ ਮਾਤਾ–ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਧੁੱਪ, ਵਰਖਾ, ਠੰਢ ਸਹਿਣਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਉਪਵਾਸ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੰਡਲ ਅਜੇਯ ਗਣ ਬਣੇ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਧਿਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੰਡਲ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ‘ਕੁੰਡਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਅਲੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵੀ ਰਿਕ ਦਾ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਪਿੱਪਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਭੈਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪਿੱਪਲ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੱਚਾ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇੱਕ ਹੱਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਪਲਾਦ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ—ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ‘ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਖੰਡ/ਅਖ਼ਯ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ, ਰਤਨ-ਮੋਤੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਮਾਤਰ ਜਪ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਪੁੰਨ ਕੋਟਿ-ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਤੀ—ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੇਵਾ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਵਿਗਾੜ ਨਰਕ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਨਿਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਨਿੱਤ ਜਪਣ ਯੋਗ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਦਾਇਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ “ਸ਼ੂਲਭੇਦ” ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਦ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਲ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਾਤਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੋਗਵਤੀ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰ ਸ਼ੂਲ ਦੇ ‘ਭੇਦ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾ ਭੇਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ “ਪ੍ਰਾਚੀਨ-ਅਘਵਿਮੋਚਨੀ” ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਦਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਤਿਲੋਦਕ ਅਰਪਣ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਪਾਨ, ਕਪਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਗਣਨਾਥ/ਗਜਾਨਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਕੰਬਲਖੇਤਰਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਵਾਸੀ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ “ਤ੍ਰਿਆਕਸ਼ਰ” ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਨੀਲਪਰਵਤ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਅਤੇ ਕੋਟਿਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚਿੰਗਾਰੀ/ਹਿਲਚਲ ਦਿਸਣਾ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾ ਫੈਲਣਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿਗੁਹ੍ਯ, ਸਰਵਪਾਪਹਾਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ‑ਦੇਵ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਇਕ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—“ਸ਼ੂਲਭੇਦ” ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਦੈਤ ਅੰਧਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਧਕ ਰੇਵਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ‑ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ, ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਜਲ, ਫਿਰ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਯੋਗ‑ਸਾਧਨਾ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਹੱਡੀ‑ਚਮੜੀ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੈਲਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਇਸ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਤੀਬਰਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਤਪਸਵੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤ‑ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਦ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਵਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅੰਧਕ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕੇਗਾ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਧਕ ਵਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੈਲਾਸ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਥਾ ਤਪ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵਰ‑ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੀਰਥ‑ਮਾਹਾਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਅੰਧਕ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਜੇ ਹੋਏ ਚੌਕ, ਬਾਗ਼, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਦੇਵਾਲੇ; ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਜੇਯ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਧਰ ਅੰਧਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਕਰ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਐਂਝ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰਾਜ ਹੋਵੇ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਐਰਾਵਤ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਵਾਜੇ। ਰੰਗਮੰਚ ‘ਤੇ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਧਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਚੀ ‘ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦਰ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਦੇਵ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰ-ਬਲ ਜਦੋਂ ਬੇਲਗਾਮ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰ ਅੰਧਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਧਨ-ਰਤਨ ਲੁੱਟ ਲਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਧਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ‘ਅਵਧ੍ਯ’ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਵ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਕੇਸ਼ਵ/ਜਨਾਰਦਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਧਕ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅੰਧਕ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਅੰਧਕ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਰੁਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੰਧਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਟੱਕਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਾਮ’ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਐਸਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਯੁੱਧ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾਓ। ਅੰਧਕ ਐਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਮਾ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ—ਆਗਨੇਯ, ਵਾਰੁਣ, ਵਾਯਵ੍ਯ, ਸਾਰਪ, ਗਾਰੁੜ, ਨਾਰਸਿੰਹ ਅਸਤ੍ਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੂਲ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਰਕਤ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦਾਨਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੁਰਗਾ/ਚਾਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਡਿੱਗਦਾ ਰਕਤ ਪੀ ਕੇ ਵਾਧਾ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਉਪਦ੍ਰਵ ਠੰਢਾ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਅੰਧਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਵੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗਤ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਪਰਿਵਰਤਨ।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਧਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਦੇਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਦੈਤ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਰਕਤ-ਮਲ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤ-ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੋਂ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਤੱਕ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਤਟ ਤੇ ਆਏ, ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਚੀਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਿਰਮਲ ਦਿਸਿਆ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੂਲਭੇਦ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪੁੰਨਮਈ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਾ ਸੰਗਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸ਼ਵੇਤ-ਸ਼ਿਆਮ ਸੰਗਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼/ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਜਲਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ‘ਜਲ-ਲਿੰਗ’ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਕਲਪ (ਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ), ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ-ਅਧਾਰਿਤ ਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਤਰਪਣ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਸਮਾਨ ਕਰਮ ਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਨਾਇਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਚਰਨ-ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ, ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਦਾਨ‑ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਤਰਤਾ’ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਧਿਐਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਅਨਧੀਯਾਨ/ਅਨ੍ਰਿਚ) ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਦ੍ਵਿਜ ਹੈ; ਐਸੇ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਦਾਨ ਯਜ੍ਞਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਨੈਤਿਕ, ਆਚਾਰਕ, ਯਾਗਕਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲੰਘਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਤੀਰਥ‑ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਗ੍ਰਿਹ‑ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੌਚ‑ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੀਮਾ‑ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ, ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ; ਪਾਯਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਆਦਿ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ, ਸ਼ਯਿਆ, ਘੋੜਾ, ਛਤ੍ਰ, ਅਨਾਜ ਸਮੇਤ ਘਰ, ਤਿਲਧੇਨੂ, ਜਲ‑ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗਫਲ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼—ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਕੁਲੀਨ‑ਸਦਾਚਾਰੀ‑ਵਿਦਵਾਨ ਵਰ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ, ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਭੇਦ (ਅਯਾਚਿਤ, ਆਹੂਤ, ਯਾਚਿਤ)। ਅਸਮਰਥ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਾਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਦੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਾਮਵਾਲੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ, ਅਯਨ-ਸੰਧੀ, ਅਸ਼ਟਕਾ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਕਾਲ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਕਤੀ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਮਧੁ-ਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੇੜੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ। ਵੈਦਿਕ ਸੂਕਤ-ਜਪ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਫਾ-ਵਿੱਚਲੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਜਾਗਰਣ, ਦੀਪ-ਦਾਨ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ/ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ (ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਪਾਤ੍ਰ-ਪਰੀਖਿਆ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਪ ਰੂਪ ਮਾਨਸਿਕ ਅਰਪਣ—ਅਹਿੰਸਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਧਿਆਨ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਸਤ੍ਯ—ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੂਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨ, ਅਨਾਜ, ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ ਦਿੱਸੇ ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੀਰਥ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਮਰਨ/ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇਹਾਂਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਮੀਪ੍ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
ਅਧਿਆਇ 52 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਉਸ ਉਪਾਖਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ, ਨਗਰ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੰਦਾਰਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦੀਰਘਤਪਾ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਿਕਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵੇਦ-ਵਿਦ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਸਦਾਚਾਰੀ, ਯੋਗ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਲਪਾਹਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰਭਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੈਵਯੋਗ ਨਾਲ ਰਿਕਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਕਈ ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਅਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਲ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਰਿਖ਼ਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੱਕਾ‑ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਅਣਚਾਹਿਆ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮਦਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਖ਼ਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮੌਤਾਂ ਵਧਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਅੱਗੇ ‘ਪੁੱਤਰ‑ਘਾਤਕ’ ਵਜੋਂ ਸੱਚ ਕਹਿ; ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣਗੇ। ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉ ਦੌਰਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਯੋਗ‑ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣ‑ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਤੋਂ ਤਪਸਵੀ ਦੀਰਘਤਪਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਕਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂਆਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਪਸਵੀ‑ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਕਰਮਫਲਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਦੀਰਘਤਪਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਰਮ‑ਤੱਤਵ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦਾਹ‑ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨਾ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪ‑ਦੁੱਖ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ, ਅਲਪ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪੁੱਛ ਕੇ ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ‑ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿਲ‑ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਨਿਮੱਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਚੇ ਹੋਏ ਦੀਰਘਤਪਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਧੀ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਏ, ਯੋਗ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਭੋਗੇ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਕਰੇ। ਪਰ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਨੇ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ—ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਸਣ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਮਿਲੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨਗੇ; ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ‘ਨੰਦੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗਣਾਧਿਪ ਬਣ ਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਕਾਰਜ-ਸੰਚਾਲਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਪਾਏਗਾ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਮਹਿਮਾ (ਗਯਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ), ਕੁੰਡ-ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਮਾਪ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ–ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ, ਕਠਿਨ ਮੌਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ, ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉੱਚ ਗਤੀ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪਾਠ, ਸ੍ਰਵਣ, ਲੇਖਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਪਾਪ-ਨਾਸ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ ਉੱਨਾ ਚਿਰ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ-ਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
ਅਧਿਆਇ 56 ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਨੀ ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ-ਉਦਭਵ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤ ਲਈ ਦੇਵਨਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਭੇਦ, ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਰਨਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵੀਰਸੇਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਧੀ ਭਾਨੁਮਤੀ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ, ਰੇਵਾ ਖੇਤਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕਈ ਸਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਭੇਦ/ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਨਿਵਾਸ, ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ-ਪੀੜਤ ਸ਼ਬਰ/ਵਿਆਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਅਰਪਣ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪਾਲਣਾ, ਸਾਂਝੇ ਤੀਰਥ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ-ਦਾਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭਕਤੀ-ਪੁਣ੍ਯ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਦੀਵਾ, ਭੂਮੀ, ਹਿਰਣ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁਮਤੀ ਚੰਦਰ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਵ ਵਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ-ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਗੰਧ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ, ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ “ਪਦਮਕ” ਨਾਮਕ ਪਰਵ ਦੱਸ ਕੇ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ-ਕਰਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਤੇ ਜਪ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁਮਤੀ ਭ੍ਰਿਗੁਮੂರ್ಧਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਰ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਨੁਮਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਵਰਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਬਰ ਪਰਾਨ্ন-ਦੋਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਧਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਹਾਇਤਾ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—“ਜੋ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ”—ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਭਾਨੁਮਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਭਾਵ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਾਨੁਮਤੀ ਇੱਕ ਪੁੰਨ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਮਧੁ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਪੱਖਵਾਡੇ ਭਰ ਨਿਯਮ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਗਈ। ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੱਕ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ; ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਪਾਵੇਗੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਸਤ੍ਰ ਕੱਸ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਛੱਡੀ; ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਉਰਧ੍ਵਗਮਨ ਕਰ ਗਈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਕੇ ਤਿੱਖੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਰਾਧ, ਵਿਧੀ-ਭੰਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਘਾਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ‘ਸ਼ੂਲਭੇਦ’ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ, ਆਰੋਗਤਾ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦਮੂਰਤੀ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ—ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ—ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਤ੍ਰਿਪਤੀਦਾਇਕ ਹੈ; ਪਾਯਸ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਤ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ, ਇੰਗੁਦ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਅੰਨ-ਫਲ ਦੀਆਂ ਅਰਪਣਾਂ ਵੀ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਪਾਸਨਾ ਹੀ ਭਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਦਿਵਾਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਆਦਿਤ੍ਯਹ੍ਰਿਦਯ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਜਪ। ਇਕੋ ਰਿਚਾ/ਯਜੁਸ/ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਸਮੂਹ ਵੇਦ-ਫਲ, ਪਾਪਮੋਚਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਰਵਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਐਸਾ ਪਰਮ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਫਾਹੇ (ਪਾਸ਼) ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ‘ਸਵਾਮੀਆਂ’ ਕੋਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੋਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੁਰਲੱਭ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਪੰਜ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭਾਸਕਰ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਰੀ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਫਲ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਰਵਿਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਤਿਥੀ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਦੀਪਦਾਨ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਥਾ ਤੇ ਵੇਦ ਪਾਠ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਸੋਨਾ, ਧਰਤੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਸਰਾ, ਵਾਹਨ ਆਦਿ ਦਾਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੋਰ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਰਹੱਸ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਹੈ।
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਸ਼ਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਨੇ ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਤੀਬਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਉਮਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰਤਾ, ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜੈ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅਗੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਮੋਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਪਨੇ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਾਕਿਨੀ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ-ਕਾਮੀ ਭਗਤ ਲਈ ਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ (ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਵਾਹਨ-ਪਸ਼ੂ) ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਣਾ; ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਫਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋੜੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ “ਕ੍ਰੋੜੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੂਲਿਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ—ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਸਮੇਤ—ਸਵੇਰੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਚੰਦਨ ਲੇਪਨ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜਲ-ਨਿਮੱਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣਮੁਖ ਤਿਲਾਂਜਲੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਵੇਦਨਿਸ਼ਠ ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਅਸਥੀਆਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੀਰਘ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਨਵਾਨ, ਮਾਣਯੋਗ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਦੀਰਘਾਯੂ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋੜੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਯਥਾਸਮਰਥ ਸਹੂਲਤ ਰੱਖਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਵਣ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਘਣੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ। ਗਿਰਿਜਾਨਾਥ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਭਗਤੀ-ਗੀਤ ਗਾਇਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵ-ਤੀਰਥਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁੰਨਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਹੈ।
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ “ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ” ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਲਈ ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਵਿਧੀ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਦ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇਕੋ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਧਿਸਥ ਅਤੇ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਘੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਪਾਦੁਕਾ, ਛਤਰੀ, ਘੀ-ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਨਦਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਯਮ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਨਵਯ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ‘ਆਨੰਦೇಶਵਰ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਆਦਿ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਆਨੰਦೇಶਵਰ’ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯੰਗ/ਅਨੁਲੇਪਨ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੋ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਅਤੇ ਇੰਗੁਡ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ, ਅਕਸ਼ਤ ਤੇ ਜਲ ਆਦਿ ਸਾਦੇ ਅਰਪਣਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਦਿਰਘ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਧਰਮਕਰਮ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਅਦੁੱਤੀ ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੋ। ਉੱਥੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਜੋ ਉਮਾ ਨੂੰ ਅਰਧਾਂਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਝ, ਸੰਤਾਨ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਯ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਕਰਵਾਏ; ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਲਈ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਧਾਰੀ ਜਾਵੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ।
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
ਅਧਿਆਇ 67 ਵਿੱਚ ਮārkaṇḍੇਯ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ‘ਲੁੰਗਕੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਜਾਂ ‘ਸਪਰਸ਼-ਲਿੰਗ’ ਦੇ ਨਿਆਇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਰਦਾਨ-ਸੰਕਟ ਹੈ। ਦੈਤ ਕਾਲਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਧੂਮਪਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਵਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਵਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੈਤ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹੇ, ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੈਤ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ-ਲੋਕਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਨਾਰਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਸੰਤ-ਉਦਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਕੁੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਸੂਚੀ—ਲੁੰਗਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਮਹਾਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਧਨਦਾ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਧਕ ਸੰਯਮ ਧਾਰੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ‘ਧਨਦਾ’ ਦਾ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਯੋਗ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਕੱਪੜੇ, ਪਾਦੁਕਾ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛਤਰੀ ਤੇ ਸ਼ਯਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਅਸੰਯਮੀ ਨੂੰ ਸਵਰਗ, ਸੰਯਮੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼; ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੰਨ-ਲਾਭ; ਜਨਮਜਾਤ ਕੁਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਘਟਾਓ; ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਨਾਸ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਧਨਦਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਰੋਗ ਸੂਰਜਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਦੇਵਦ੍ਰੋਣੀ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ-ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਸ਼ੰਕਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮਿਪੁੱਤਰ ਮੰਗਲ (ਅੰਗਾਰਕ) ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਸ਼ਸ਼ੀਸ਼ੇਖਰ ਮੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਮੰਗਲ ਨੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦੇਹ-ਸਵੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਗਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਨੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕਰਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਰਕ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਾਰਥ ਗਾਂ/ਬੈਲ ਦਾ ਦਾਨ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਛਤ੍ਰ-ਸ਼ਯਿਆ, ਲਾਲ ਮਾਲਾ ਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯੁਗ-ਪਰਯੰਤ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਨ, ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਤ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹਕਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ “ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ” ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸਕਰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਂਸ਼ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਇਸੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਿਤ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛੱਠੀ, ਅੱਠਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰੇਤ/ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੂਰ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸਿੱਧ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਥਾਨ ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀਮਈ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਉਪਾਸਕ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੂਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ’ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਕ ਜਿਸ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਰਾਧਨਾ, ਉਹੀ ਸਿੱਧੀ।
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਭ ਮਣਿਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਨਾਗਰਾਜ ਮਣਿਨਾਗ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਕਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਦੀ ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੰਗ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਤ, ਕਦ੍ਰੂ ਦੀ ਠੱਗੀ, ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ, ਕੁਝ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਕੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਮਣਿਨਾਗ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਵੰਸ਼-ਹਿਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਮਣਿਨਾਗ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਕਾਲ, ਦਹੀਂ-ਸ਼ਹਿਦ-ਘੀ-ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ, ਸੱਪ-ਭਯ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥਕਥਾ ਸੁਣਨ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਮਣਿਨਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ “ਗਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਲਿੰਗ” ਕਿਉਂ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੁਰਭੀ/ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ “ਗੋਪਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਗੋਦਾਨ” ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਯੋਗ ਗਾਂ ਨੂੰ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੋਨਾ/ਗਹਿਣਿਆਂ ਸਮੇਤ) ਪਾਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਾ ਮਹਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਨਿੱਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਮਸਕਾਰ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬੈਲ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ; ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪੁੰਨ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ’ (ਸਵਰਗ-ਸੋਪਾਨ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਲੋਕਗੁਰੂ’ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤ, ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸ਼ੁਭ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਵਾਧਾ ਵਰਗੇ ਫਲ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ੍ਯ-ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਨ ਗੌਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਚਨ ਵਜੋਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਸ਼ੰਖਚੂੜ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ—ਇਹ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਤ ਲਈ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ, ਦਧਿਭਕਤ ਆਦਿ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਵਨ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤ/ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਦੇਵੀ—ਗੌਰੀ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ, ਸ਼ੁੱਧ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਸਨਿਧਾਨ ਰਹੇ; ਦੇਵੀ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ, ਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਲਈ; ਸ਼ੁਭ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਦੀਪਦਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀਮਈ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤ੍ਰ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਤਾਮਬੂਲ, ਭੋਜਨ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਬੈਠਕ-ਵਿਧੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ‘ਆਮਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੈ—ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਸੰਯਮ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ‘ਏਕਾਕਸ਼ਰ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਜਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ। ਵੈਦਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲੌਕਿਕ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੀਤਾ ਜਪ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ। ਨਾਲ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ’ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਗਿਆਨ ਜਲਦੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਪ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਾਰਦੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ੂਲਿਨ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਗਮਨ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਗ੍ਰਾਮ-ਮੂਰਛਨਾ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਦ ਦਾ ਤੀਰਥ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਸਰਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੂਲਿਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਉਪਵਾਸ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਦਾਨ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਦਾਨ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦੀਪ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ-ਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ। ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ/ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ (ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ) ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਧਿਸਕੰਦ ਅਤੇ ਮਧੁਸਕੰਦ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਧਿਸਕੰਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਹੀਂ (ਦਧਿ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੀੜਾ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ “ਸ਼ੁੱਧ” ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਧੁਸਕੰਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲੇ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਟਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ ਮਗਰੋਂ ਦੱਖਣ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧ ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ—ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦੀ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਦੀ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਖੰਡ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਵਰੁਣ ਨੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਹੈ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੁੰਡਿਕਾ/ਵਰਧਨੀ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਅੰਨ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਸੰਸਕਾਰਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਵਰੁਣਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਿਤ ਅੰਨਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਹਨੀਤੀਰਥ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ—ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦੰਡਕਾਰਣਯ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਭਕਤੀ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਬੇਰਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ ਪੰਚਕ” ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਜਲ ਘਟ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਰੇਵਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
ਅਧਿਆਇ 84 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਛੋਕੜ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਕੀ ਦੋਸ਼/ਤਮਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਸੋਮਨਾਥ ਨੇੜੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਕਪਿਤੀਰਥ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਪ-ਨਾਸ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਫਲ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰੇਵਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 24 ਸਾਲ) ਤਪ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੂੰਭ-ਜਲ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਕੂੰਭੇਸ਼ਵਰ/ਕਾਲਾਕੂੰਭ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ-ਸਨਾਨ, ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ (ਤ੍ਰਿ-ਲਿੰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ), ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਅਤੇ ਦਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਦਾਨ—ਦੇ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤੀਪੁਰੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੂੰਭੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਰੇਵਾਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਤਰਾ-ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਰੇਵਾ-ਸੰਗਮ ਦਾ ਉਹ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਸੋਮ ਤੱਕ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦਾ ਕਸ਼ਯ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਸੋਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੁਲੱਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ, ਤਪ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਮ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਕਣਵ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਹਿਰਨ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ; ਰੇਵਾ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰਣੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਦੀਪ-ਧੂਪ, ਸੰਗੀਤ-ਵਾਜੇ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮਨਾਥ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਆਰੋਗਤਾ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਗਲਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵੀਰ੍ਯ-ਦਾਹ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰੇਵਾ ਤਟ ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਗਨੀ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਅਗਨੀ ਤੁਰੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਉੱਥੇ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੱਛੜੇ ਸਮੇਤ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ‘ਣਮੋਚਨ’ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਣ’ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਾਅ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਧਕ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ-ਣ, ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਣ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਪਾਪ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਣ-ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੁੱਲ ਚਮਕਦਾਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
ਅਧਿਆਇ 88 ਵਿੱਚ ਕਾਪਿਲਤੀਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਰਵਪਾਤਕਨਾਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ, ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਭਗਤ ਯਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੰਡ-ਭੂਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣੇ ਪੈਂਦੇ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਰੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਤਿਲ, ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਬਲ, ਜੀਵਤ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਰਗੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪੂਤਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੱਕ ਆਧਾਰ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਾਂਬਵਾਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰਤਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਘਾਵ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਨਿਰਵ੍ਰਣ’ (ਘਾਵ-ਰਹਿਤ) ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਪਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਭਗਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਾਲਮੇਘ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਖੀਰਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਲਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਿਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਜੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਚਕ੍ਰ ਰੇਵਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਲਸ਼ਾਈ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਭੇਟ-ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਿਲਧੇਨੂ ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਦਾਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿਆਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਿਰਭੈ ਗਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਡਾਦਿਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਨਾਸ਼ਕ ਸੂਰਜ (ਭਾਸਕਰ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਚੰਡਾਦਿਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ, ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ-ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ। ਚੰਡਭਾਨੂ/ਚੰਡਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਿੱਤ ਤੇ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ‘ਯਮਹਾਸ੍ਯ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੋ ਡੁੱਬਕੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—ਪਾਪ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੇਵਾ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯਮ ਹੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਯਮਹਾਸੇਸ਼ਵਰ’ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ—ਸੋਨਾ/ਭੂਮੀ/ਤਿਲ, ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਿਸ਼ੀ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮਲੋਕ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮਧਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰੇਵਾ-ਤਟ (ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲ੍ਹੋੜੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਇਹ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਹੈ’—ਇਹ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਪਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਈ ਸੀ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਜਸ-ਤਮਸ, ਕ੍ਰੋਧ, ਦੰਭ/ਆਡੰਬਰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਬੱਛੜੇ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਓਂ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਚਿੱਟੀ ਬੱਛੜੇ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਭਵ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਨੰਦਿਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪਾਪਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪਰਿਚਰ ਨੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨੰਦਿਨਾਥ ਵਿੱਚ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ-ਉਸ਼ਿਤ (ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਠਹਿਰਨਾ) ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਭਕਤੀ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨ-ਦਾਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਰਬ ਕਲਿਆਣ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼-ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਇਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਮਿਲਾਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੇਤ।
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਸਰਵੋਤਮ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਭਗਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਉੱਚ-ਨੀਚ ਸਮੇਤ—ਸਮਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ; ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ, ਰਜਸ-ਤਮਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ—ਮਧੁ ਮਾਸ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ—ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ (ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦਹੀਂ, ਚੀਨੀ, ਘੀ) ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਅਤੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ” ਦਾ ਨਿੱਤ ਜਪ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ/ਅਯੋਗ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਸੋਨਾ, ਅੰਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਾਂ, ਬੈਲ, ਭੂਮੀ, ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਧਾਮ, ਲੰਮਾ ਦਿਵ੍ਯਲੋਕ-ਵਾਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਸਮਰੱਥ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਇੱਥੇ ‘ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕੋਟਿ’ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਇਸ ਮਹਾਸਮਾਗਮ ਦੇ ਉਲੇਖ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦਵਿਜ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਧਾਮ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਕ, ਸੰਸਾਰ-ਛੇਦਕ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ—ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਖੰਡ/ਅਖ਼ਯ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਗੁਪਤ’ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਥਾਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵਿਆਸਤীৰਥ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਰਾਸ਼ਰ ਦਾ ਤਪ, ਨਾਵਿਕ-ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਰਾਜਕੁਲਜਨਮੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ/ਯੋਜਨਗੰਧਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਚਿੱਠੀ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬੀਜ ਦਾ ਸੰਚਾਰ, ਤੋਤੇ ਦੀ ਮੌਤ, ਮੱਛੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ। ਅਗੇ ਵਿਆਸ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਦੇਵੀ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ; ਵਿਆਸ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਸ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਮੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਮਹਾਫਲ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਅਰਪਣ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ।
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਸਵਰਗ-ਸੋਪਾਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾ—ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪਤਨੀ—ਆਪਣੇ ਦੁર્ભਾਗ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾ ਧਰਮਵਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਪਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਮਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਹਾਰਿਕਤਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਭਾਨੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਮਾ ਪ੍ਰਭਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ‘ਉਨਮੀਲਨ’ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ-ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਅਸ਼ਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਗੋ-ਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜਲੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਕਾਲਾਤੀਤ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਿਰ ਤੋਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਮਿਲਿਆ ਪਸੀਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੇ ਉਹ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਂਡਾਕਿਨੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ-ਸਮਾਨ ਫਲ ਵਜੋਂ ਉਹ ਅਜਗਰ-ਭਾਵ (ਅਵਨਤੀ/ਬੰਧਿਤ ਅਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਵਾਸੁਕੀ ਨਿਮਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਦਇਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਕੀ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਾਪਹਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਅਸ਼ਟਮੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਭਿਸ਼ੇਕ; ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੁਪਾਤਰ ਸੰਤਾਨ; ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਅਤੇ ਨਾਗ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ “ਮਹੀਪਾਲ” ਅਤੇ “ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਗੁਪਤ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਆਪਣੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡਿਕਾ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਗੁਡ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ, ਅਕਸ਼ਤ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਲਈ ‘ਜਨਮ-ਫਲ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਖੇਪ ਆਚਾਰ-ਫਲ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
ਅਧਿਆਇ 101 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਯਜ੍ਞਵਾਟ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਕਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਉਮਾ ਸਮੇਤ, ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਗ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਭਕਤ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਧੁ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਪੂਜਨ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ‘ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ‑ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਤ‑ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਗਰਣ, ਗੀਤ‑ਵਾਜੇ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭਕਤੀਕਰਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ‘ਸੋਪਾਨ’ ਵਾਂਗ ਦੱਸ ਕੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
ਅਧਿਆਇ 103 ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਏਰੰਡੀ–ਰੇਵਾ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੇਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ “ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਗੁਹ੍ਯ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨਹੀਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤਾਨ ਕੁਲਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਅਨਸੂਯਾ ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦਰਾਇਣ ਵਰਤ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਸ; ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਤਰਪਣ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਨੂ–ਰੁਦ੍ਰ ਗੁਪਤ ਦਵਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਿਤੂ-ਤੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਰਖਾ/ਬੀਜ, ਸਰਦੀ/ਪਾਲਣਾ, ਗਰਮੀ/ਸ਼ੋਸ਼ਣ—ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਦਵਿਜ-ਭੋਜਨ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਗੋਵਿੰਦ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੇਹ-ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਕਰਮਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਰਥਾਚਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ/ਪਾਠ ਕਰਨ, ਉੱਥੇ ਵਾਸ/ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਵਧਣ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੌਵਰਣਸ਼ਿਲਾ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਦੁਰਲਭ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੈ—ਸੌਵਰਣਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੋ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਬਿਲਵ ਜਾਂ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਿਵਿਰਤੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਵਰਨ-ਦਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾ ਯਜ्ञ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਵਾਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਵਤਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਰਾਜੇਂਦਰ’ ਨੂੰ ਕਰੰਜਾ ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਕਰੰਜਾ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਮਣੀ‑ਮੋਤੀ‑ਪ੍ਰਵਾਲ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ, ਛਤਰੀ, ਸ਼ੈਯਾ, ਆਛਾਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਯੋਗੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਤੀਰਥਸੇਵਾ‑ਸ਼ੈਵਪੂਜਾ‑ਦਾਨਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ‘ਕੋਟੀ‑ਕੋਟੀ ਗੁਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਹੀਪਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਮਾ–ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ੀਲਾਚਾਰ, ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੱਦਣਾ। ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ, ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਰਾ (ਖਿਚੜੀ) ਨਾਲ ਭੋਜਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਵਿਯੋਗ (ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਭਗਤੀ-ਵਾਕ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਬਾਂਝਪਨ ਆਦਿ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੌਰੀ–ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਣਾ, ਸਿੰਦੂਰ–ਕੁੰਕੁਮ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ, ਗਹਿਣੇ, ਅਨਾਜ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਨ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਨੁਕੂਲ ਉੱਤਮ ਭੋਗ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਧਨ-ਲਾਭ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਹੋਣਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰੇਵਾਖੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਭੰਡਾਰੀ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਨੀ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ‘ਦਰਿਦ੍ਰ-ਛੇਦ’—ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਨਾਸ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੁਬੇਰ (ਧਨਦ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਪਦਮਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ (ਵਿੱਤ-ਪਰਿਚ੍ਛੇਦ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਠਹਿਰਾਅ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੋਹਿਣੀ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਥਾ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਪਦਮਨਾਭ/ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਕਮਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦਕਸ਼-ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਬੰਧਕ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣੀ/ਭਵਾਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ-ਭਗਤੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੋਹਿਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਰੋਹਿਣੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੇਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸੇਨ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਓਥੇ ਰੁਰੂ ਨਾਮਕ ਦਾਨਵ ਵਿਘਨ ਪਾ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਚਕ੍ਰ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ’ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ: ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪੁੰਡਰੀਕ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਟਿਗੁਣ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਧੰਨ, ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਕੇਤਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਜਨਾਰਦਨ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਬਾਕੀ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਯ (ਜਿਤਕ੍ਰੋਧ), ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਐਸਾ ਸੰਯਮ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅੱਗੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਯੋਗ ਦਵਿਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ—ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਕੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਕੰਦਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ, ਉਮਾ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧਜ ਸ਼ਾਪ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੇਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਤੇਜ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਸਤੰਭ (ਨਲਕਟਿਆਂ ਦੇ ਝਾੜ) ਵਿੱਚ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਬਾਲਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਛਣਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਕੁਮਾਰ, ਗੰਗਾਗਰਭ, ਅਗਨਿਜ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਰਘ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੰਦ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਯੂਰਵਾਹਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਸਕੰਦਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੁਰਲਭ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਧਿਵਤ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਅਕਸ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਦੀਰਘਾਯੁ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸੰਵਾਦੀ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਆਂਗਿਰਸਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੰਬਾ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਸਵਣ ਸਨਾਨ, ਨਿੱਤ ਦੇਵ-ਜਪ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਐਸਾ ਆਦਰਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੰਯਮੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਵਜੋਂ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮārkaṇḍੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਕੋṭਿਤੀਰਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਰਿਸ਼ਿਕੋṭੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਭਰ ਪੁੰਨ-ਉਪਾਅ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—(1) ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ; ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ‘ਕੋṭੀ’ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (2) ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ/ਤਰਪਣ-ਸ਼ਰਾਧ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। (3) ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕੋṭਿਤੀਰਥ ਲਈ ਸਥਾਨ–ਕਰਮ–ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਯੋਨਿਜ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ। ਉੱਥੇ ਕਰਨ ਯੋਗ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਰਮ ਇਹ ਹਨ: ਅਯੋਨਿਜ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਆਦਿ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜੋ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਯੋਨੀ-ਦੁਆਰ’ ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਕਰਮਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਅੰਗਾਰਕ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭੂਮਿਜ ਅੰਗਾਰਕ ਨੇ ਅਪਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਅੰਗਾਰਕ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਥਿਰ ਪਦ ਮੰਗਿਆ—ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਇਹ ਵਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅੰਗਾਰਕ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹੋਮ-ਆਹੁਤੀ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਫਲ, ਰੂਪ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਤ—ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ—ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮārkaṇḍeya ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਪਾਂਡੂ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਡੂ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਵਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਸਰਵ-ਕਿਲਬਿਸ਼’—ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ/ਅਪਰਾਧ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕਾਂਚਨ-ਦਾਨ (ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ) ਕਰਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ-ਆਚਾਰਕ ਹਦਾਇਤ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ ਅਰਪਣ (ਪਿੰਡੋਦਕ-ਪ੍ਰਦਾਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੁੰਨਮਈ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੂ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਦੇਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨਿਧ੍ਯ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਸੌਖੀ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਐਸਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭਗਤ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਲਪ-ਖ਼ਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ, ਅਲਪ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਨੈਤਿਕ ਅਪਰਾਧ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ। ਇੰਦਰ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਪ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ/ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਰੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਉੱਥੇ ਸਦੀਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਉੱਤਮ ਕਲ੍ਹੋਡੀ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸਰਵ-ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਪੋਬਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉੱਚੀ ਹੋਈ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਪਿਲਾ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸ ਕੇ ਕਪਿਲਾ-ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵੱਛੜਾ ਜਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ, ਸੰਯਮਿਤ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਯ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਪਿਲਾ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦਾਤਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲ੍ਹੋਡੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਕੰਬੁਕੇਸ਼ਵਰ/ਕੰਬੁ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ, ਕੰਬੁ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਫਿਰ ਵਿਰੋਚਨ, ਬਲੀ, ਬਾਣ, ਸ਼ੰਬਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਬੁ ਤੱਕ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੰਬੁ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸਤਿਤਵਕ ਡਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੌਨ, ਨਿਯਮਤ ਸਨਾਨ, ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼-ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ, ਸ਼ਿਵ ਵੀ, ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਹਰਿ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਟਿਕਾਉ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਬੁ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਕੰਬੁ ਤੀਰਥ’ ਕਹਲਾਕੇ ਮਹਾਦੋਸ਼-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਗ/ਯਜੁਸ/ਸਾਮ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ, ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਚੰਦਰਹਾਸ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਮਦੇਵ ਨੇ ‘ਪਰਾ-ਸਿੱਧੀ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਸੋਮ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਕਰਤਵ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨੂੰ ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸੋਮ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਨਰਮਦਾ/ਰੇਵਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਖ਼ਯ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਤੀਰਥ ਅਤੇ ਚੰਦਰਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਵੱਡੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਟਿਕਾਉ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਰੇਵਾ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਹਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਣਜਾਣ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸੰਨਿਆਸ ਵੀ ਸੋਮਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਟੱਲ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
ਅਧਿਆਇ 122 ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਕੋਹਨਸਵ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਾਪ-ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਦੇਹ-ਰੂਪਕ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ, ਵੈਸ਼ਯ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਵਾਧਿਆਇ-ਅਧਿਆਪਨ, ਯਜ્ઞ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਪੰਚ-ਯਜ्ञ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ/ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼; ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ; ਵੈਸ਼ਯ ਲਈ ਖੇਤੀ-ਗੋ-ਰੱਖਿਆ-ਵਪਾਰ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਵਾਣੀ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਹਨਸਵ’ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਉਚਾਰ ਕੇ ਯਮ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਥਾਂ ‘ਕੋ-ਹਨਸਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ्ञ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ, ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ; ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪੁਨਰਾਗਮਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਰਮਦੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗਣਨਾਥ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਧਰਮਵਚਨ ਵਜੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ, ਚਤੁਰਥੀ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਘਨਨਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਹੀਪਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ਾਂ (ਪਾਪ/ਦੋਸ਼) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅੰਤਿਮ ਫਲ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ‘ਅਨਨਾਸ਼ਕ’ (ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ/ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ‘ਅਨਿਵਰਤਿਕਾ ਗਤੀ’ (ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪੂਰਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੂਰਜ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਦਿਤ੍ਯ/ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਦਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਦਾ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ। ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਵੀਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰ ਸ਼ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਗ੍ਰਹਣ, ਮਾਘ ਸਪਤਮੀ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਲਿਤਾਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੁਖ-ਸਿਹਤ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਜਿਕ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਅਯੋਨਿਜ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਯੋਨੀ-ਸੰਕਟ’—ਜਨਮ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼—ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੋਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ/ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ “ਸੰਭਵ (ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ) ਅਤੇ ਯੋਨੀ-ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ” ਵਾਲੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਰਣ/ਲਿੰਗ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਸਿਕਥ-ਸੰਖਿਆ’ (ਮੋਮ/ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਵਾਂਗ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਵਿਪੁਲ ਸ਼੍ਰੀ’—ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਉਸੇ ਬੇਨਤੀ-ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਛਡਕਸ਼ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ-ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਹੀ ਅਧਿਐਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦਾਂਤ-ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨਦਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾਖੰਡ ਦੇ ਯਾਤਰਾ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੁਪਮ ਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼, ਪਾਪ ਅਤੇ ਆਚਾਰਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਨਿਆਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਗਨੀਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸੋਮਯਾਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ (ਕੇਸ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ) ਦਾਤਾ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਦਾਨ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਕੁਟੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਤਪੋਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ—ਉਹ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਦ ‘ਅੰਧਕਘਾਤਿਨ’ (ਅੰਧਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸ਼ੈਵ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛੁਕ ਜੇ ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਕੁਟੇਸ਼ ਦਾ ਸਨਾਪਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਨਚਾਹਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਗਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਉੱਚ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਥਾਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਫਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ/ਸੰਦੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਨਿਵਾਸ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ ਅਤੇ ਠੀਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਗ-ਯਜੁਸ-ਸਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉੱਥੇ ਦੇਹ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਮਾਣਯੋਗ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਦੀਰਘਾਯੂ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਰਸ਼ਨਾਰਥੀ ਤਾਤਤਵਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਦੇਵਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ: ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਾਮ (ਵਾਸਨਾ) ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਯਮ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
ਅਧਿਆਇ 131 ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਅਨੁੱਤਮ’ ਨਾਗਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੋਰ ਡਰ ਕਾਰਨ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਨਤਾ (ਗਰੁੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਅਤੇ ਕਦ੍ਰੂ (ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜਾ ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦ੍ਰੂ ਛਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਗ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਾਸੁਕੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ/ਅਵਗਾਹਨ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ: ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੱਠ ਨਾਗ-ਵੰਸ਼ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਇੱਛਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਣ/ਅਨੁਚਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਵਰਾਹ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾਏ; ਇਹ ਸਰਬ-ਪਾਪ-ਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਜਗੱਧਾਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਧਾਰਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਧਰਾਣੀਧਰ/ਵਰਾਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਵਰਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ/ਕਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲ, ਸਪਰਸ਼, ਸਾਹ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੌਚ ਫੈਲਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਾਹ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਠਿਨ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੱਪ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ: ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹਾਂਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤ ਜੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ, ਤਾਂ ਖ਼ਸ਼ਰ-ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪਹਰ ਪਰਮ ਚਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੁਬੇਰ, ਵਰੁਣ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਥਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉਹ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਘੋਰ ਤਪ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੁਬੇਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਯਮ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਜਲ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭੂਮੀਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਭੂਮੀਦਾਨ ਨੂੰ ਖੋਹਣਾ ਜਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਮਹਾਪਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਐਸੇ ਕਰਤੂਤ ਲਈ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਫਲ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਕੁਬੇਰੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮ ਪੁੰਨ, ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਵਰੁਣੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਜਪੇਯ ਸਮ ਫਲ, ਅਤੇ ਵਾਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੇਵਾ-ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਅਤੁੱਲ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਹਰ, ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਸਰਬ ਦੁੱਖ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਤਮਾ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ (ਦੋਸ਼/ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ, ਕ੍ਰਮ (ਸਨਾਨ→ਪੂਜਾ) ਅਤੇ ਫਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਖ਼ਯ) ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਯਾਤਰਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਹੈ: ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਮਾ‑ਰੁਦ੍ਰ (ਉਮਾ‑ਮਹੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ‑ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਸਵਰਗ ਭੋਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ‑ਧਾਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ‑ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ, ਰੋਗ‑ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਅਹਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਹਲ੍ਯਾ–ਗੌਤਮ–ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲ੍ਯਾ ਅਪਾਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਕਾਮਵਸ਼ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਗੌਤਮ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਹਲ੍ਯਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਪਰਾਧ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਅਨੇਕ ‘ਭਗ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਹਲ੍ਯਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਹਲ੍ਯਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਅਹਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਦਿਆ, ਸਿਹਤ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ‘ਕਰਕਟੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵੱਲ ਅਟੱਲ, ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ‘ਅਕਸ਼ੈ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ, ਧਰਮਾਚਰਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਕਰਤਵ੍ਯ ਇਕੋ ਤੀਰਥਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਇੱਕ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਨਿਮਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੱਜਤ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਗਏ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੌਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ‘ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਵਾਲਾ ਦਾਗ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ‘ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨਰਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਮਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
ਅਧਿਆਇ 139 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯਾਤਰਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੋਮਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਜਪ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਰਿਗ-ਯਜੁਰ-ਸਾਮ ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ, ਅਧਵਰ੍ਯੁ, ਛਾਂਦੋਗ ਆਦਿ ਵੇਦਵੇਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ-ਸਮਾਪਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਦੁਕਾ/ਚੱਪਲ, ਛਤਰੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕੰਬਲ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ‘ਕੋਟੀ’ ਪੁੰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ-ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵੇਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਜਾ ਕੇ ਸੋਮ ਦਾ ਪਰਿਚਾਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾਖੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਨੰਦਾਹ੍ਰਦ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਗਣ ਸਨਿੱਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੰਦਾ ਵਰਦਾਇਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਸ਼ੂਲਿਨੀ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ “ਨੰਦਾਹ੍ਰਦ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਦਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਲਯ ਵਰਗੇ ਦੁਲੱਭ ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਕਾਮ-ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ-ਪਰਯੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਜੋ ਫਲ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨੰਦਾਹ੍ਰਦ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤਾਪੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਆਧ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਠ ਗਈ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਜਾਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ; ਵਿਆਧ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਮੰਗਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਆਧ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ “ਤਾਪੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਵਿਆਧ ਦੇ ਅਨੁਤਾਪ ਅਤੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਪਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਤਾਪੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਾਪਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਨ-ਵਿਧਾਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰੁਕਮਿਣੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੁੰਡਿਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਬਾਰੇ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਛਦਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦਾ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਦੀ ਵੀਰਤਾ, ਰੁਕਮੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ; ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਮਾਨਸਪੁਤਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਭੂਮੀ ਛੀਣਨ ਤੋਂ ਕੜੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਮਹਾਤਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਬਲਦੇਵ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਕਪਿਲਾ-ਦਾਨ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ, ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਇਥੇ ਅੱਗ/ਜਲ/ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੋਜਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨਰ–ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਦੇਵ–ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ–ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਲ–ਕੇਸ਼ਵ (ਬਲਰਾਮ–ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਸ, ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ, ਜਰਾਸੰਧ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਧਰਮਖੇਤਰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗੇ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਬਲ–ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ (ਪ੍ਰਜਾਗਰ), ਭਗਤੀ-ਗੀਤ/ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ, ਉਹ ਪਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ, ਯਾਤਰਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ “ਉੱਤਮ” ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬਲੀ/ਅਰਪਣ ਦੇ ਫਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਖ਼ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਰਮ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਾਕ ਨਾਲ ਇਸ ਸਤੁਤੀ-ਭਾਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ/ਨੇਤਾ’ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ-ਕਲੁਸ਼ (ਸਰਵ-ਕਿਲਬਿਸ਼) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ-ਜੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ (ਸੋਪਵਾਸ) ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਗਤੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ‘ਅਸਮਾਹਕ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਿਸ਼ੀ–ਦੇਵ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਹੋਰ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ-ਤర్పਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦੇਹੀ ਦਾ ‘ਹਵਾ ਵਰਗਾ’ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ, ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡੋਦਕ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਕਰਤਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਮਨ੍ਵਾਦਿ–ਯੁਗਾਦਿ, ਅਯਨ–ਵਿਸ਼ੁਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੇਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਗਜਕੁੰਭ ਸਮਾਨ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਾਖ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਾਇਣ/ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦਰਭਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦਹੀਂ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿਕਲਪਿਕ ਅਰਪਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪੋਸ਼ਣਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵੱਡੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ, ਨਰਕ-ਸਥਿਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਮਹੀਪਾਲ/ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤੁੱਲ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ‘ਗਰਭਵਾਸ’ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਭਵ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅੰਗਾਰਕ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ (ਚਤੁਰਥੀ–ਅੰਗਾਰਕ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੰਕਲਪ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਨਾ, ਰਕਤਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ, ਕਮਲ/ਮੰਡਲ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਨ, ਅਤੇ ਕੁਜ/ਅੰਗਾਰਕ ਦੇ “ਭੂਮਿਪੁਤਰ, ਸਵੇਦਜ” ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰਕਤਚੰਦਨ-ਜਲ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਖੱਟਾ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਆਹਾਰ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਯਥਾਸੰਭਵ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਕਰਕ ਰੱਖਣਾ, ਸ਼ੰਖ-ਤੂਰਯ ਦਾ ਮੰਗਲਨਾਦ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਰਤਸ਼ੀਲ, ਦਇਆਲੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਗਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬੈਲ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਖ਼ਿਮਾ-ਯਾਚਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਭਾਗ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਾਰਕਪੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ‘ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦਾਨ, ਆਦਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਪਵਾਸ/ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ। ਚੰਦਰ ਮਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਦਾਮੋਦਰ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਧੰਨਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਹਾਨੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸੁਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ‘ਅਨੰਗ’ ਕਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ‘ਅੰਗਿਤਵ’ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਥਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮਹਾਦੇਵ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਬਸੰਤ, ਕੋਇਲ, ਦੱਖਣੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਪ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਾਮ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ‘ਨਿਸ਼ਕਾਮ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮ ਦਾ ਦੇਹ-ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਅਨੰਗ ਪ੍ਰਾਣਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਮ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਰਹੇਗੀ; ਤਦ ਉਹ ‘ਕੁਸੁਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਉਪਵਾਸ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ/ਮਦਨ-ਦਿਨ, ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ; ਕੁਸੁਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਵਾਕਪਟੂ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਜੈ-ਵਰਾਹ’ ਨਾਮਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਸ ਜਨਮਾਂ (ਦਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਤਸ੍ਯ ਤੋਂ ਕਲਕੀ ਤੱਕ ਹਰ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਤਸ੍ਯ ਨੇ ਡੁੱਬੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ; ਕੂਰਮ ਨੇ ਮਥਨ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ; ਵਰਾਹ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਉੱਠਾਈ; ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਵਾਮਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ; ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ; ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹ/ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਨੂੰ ਦਸਵਾਂ ਜਨਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਧਰਮ-ਪਤਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਭਾਰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ “ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ” ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਸਮ੍ਰਿਤਮਾਤ੍ਰ-ਅਘਨਾਸ਼ਨ)। ਅੱਗੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦੋ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—(1) ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; (2) ਜੋ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ “ਅਨਿਵਰਤਿਕਾ ਗਤੀ” ਪਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ—ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹਨ।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਅਨੁਪਮ’ ਰਵਿਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਵਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਪਾਰ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਸੂਰਜ/ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ‘ਪ੍ਰਤਿਦਾਤਾ’ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਰ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਤਰਤਮਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਵਿਤੀਰਥ ਇੰਨਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਾਬਾਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਤ-ਪਾਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਬਾਲੀ ਕੁਸ਼ਠ-ਸਮਾਨ ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਭਾਸਕਰਤੀਰਥ/ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਵਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਪਰ ਜਾ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਥਾਂ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਕਹਰ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸੱਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਰਘ੍ਯ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਰੋਗਨਿਵਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ‘ਕਲਕਲੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵੈੰ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਗਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ, ਤੂਰਯ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਣਵ, ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਮ, ਯਜੁਸ, ਛੰਦ, ਰਿਚਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਅਤੇ ਵੰਦੀਜਨਾਂ ਦੇ ‘ਕਲਕਲ’ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਕਲਕਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕਲਕਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਸਵਰਗੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਨਿਰੋਗ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਸਰਵਪਾਪਹਾਰিণੀ ਅਤੇ ਸਰਵਲੋਕਪਾਵਨੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਚਾਣਕ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪਗ੍ਰਸਤ ਦੋ ਜੀਵ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਹੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਂ ਯਮਪੁਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ-ਫਲ ਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਣਕ੍ਯ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨੀਤੀ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰੇਵਾਤਟ ਦੀ ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਧੋਬੀ ਕੱਪੜਾ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ (ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇੰਦਰ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੇਵਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਕੰਬਲ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਸੋਨਾ, ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ, ਛਤਰੀ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਆਸਨ, ਭੋਜਨ, ਜਲ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵਲੋਕ/ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਪੋਵ੍ਰਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣਪੁਰੀ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹੀਨਾ-ਭਰ ਉਪਵਾਸ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮਾਨ), ਵ੍ਰਿਸ਼ਮੋਖ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਨਿਆਦਾਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ‘ਸੁੰਦਰ ਜੋੜੇ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ, ਧਨ ਜਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵਰਗਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ “ਹੂੰਕਾਰ” ਦੇ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਨਦੀ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰ ਸਰਕ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ “ਹੂੰਕਾਰ” ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ “ਹੂੰਕਾਰਤੀਰਥ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੂੰਕਾਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਖੰਡ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਧ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਹਰਿ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਭ, ਮਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਧੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਧੂੜ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਝਾੜੂ ਦੇਣਾ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਲੇਪਨ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਨਮਸਕਾਰ ਜਲਦੀ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੂੰਕਾਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੈਤਿਕ-ਆਚਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
ਅਧਿਆਇ 158 ਵਿੱਚ ਮārkaṇḍੇਯ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇੱਕ ਪੁੰਨ ਧਾਰਾ ਇੱਥੇ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਤੀਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਘੰਟੀਆਂ, ਝੰਡੇ/ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਛਤਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਹੀਂ, ਨਾਰੀਅਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਦਹੀਂ-ਸ਼ਹਿਦ-ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ, ਸਵਰਗੀ ਫਲ ਅਤੇ ‘ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ’ ਤੱਕ ਪੁੰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਨਾਲ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਪਰਮ ‘ਮਹਾਪਾਤ੍ਰ’ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯੁਕਤ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ-ਵਚਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਲੱਭ ਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ‘ਨਰਕੇਸ਼ਵਰ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ‘ਨਰਕ-ਦੁਆਰ’ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਪਛਾਣਯੋਗ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਰਮ-ਨਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਦੋਸ਼, ਗਰੀਬੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਚਨਾ ਜਾਂ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ ਵਰਗੇ ਜਨਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਰਭ ਦੀ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਬਣਤਰ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ—ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧੀਨਤਾ ਹੇਠ ਦੇਹ-ਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਯਮਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮੈਲਾ ਜਲ, ਹਿੰਸਕ ਜਲਚਰ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਤੀਖੀ ਯਾਤਨਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਾਤਾ, ਆਚਾਰਯ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ-ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਾਮ-ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ‘ਵੈਤਰਨੀ-ਧੇਨੂ’ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਈ ਗਾਂ ਬਣਾਕੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਦੀ ‘ਸੁਖਵਾਹਿਨੀ’ ਬਣ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀ ‘ਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਸਨਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਤਰਪਣ, ਦੀਪਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਉੱਤਮ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ੁਭ ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪਾਂਡੂ-ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ “ਅਨੁਪਮ” ਮੋਖਸ਼ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਦਕਸ਼, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤਮਹਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਗਮ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਗਾਇਤਰੀ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਿਗ/ਯਜੁਸ/ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ-ਪਾਠ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦਵਿਜ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ, ਤਾਂ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨਿਵਰਤਿਕਾ ਗਤੀ (ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਸਤਾਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
ਅਧਿਆਇ ੧੬੧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਰਪਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਐਰਾਵਤ, ਕਾਲੀਆ, ਕਰਕੋਟਕ, ਧਨੰਜਯ, ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਕੁਲਿਕ, ਵਾਮਨ ਆਦਿ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਸਰਪਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪੂਰਵ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਬਿਛੂਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ: ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਤਿਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ਅਧਿਆਇ 162 ਵਿੱਚ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸਰਪਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਯਾਤਰਾ-ਗੰਤਵ੍ਯ ਵਜੋਂ ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ—ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ’ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮਿਕ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਵਜੋਂ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਸੇਵਕ, ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸੁਖਮਈ ਉਮਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਾ ਤਟ ਦੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਗਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ-ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੰਧ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਿਵਰਤਨੀਯ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਾਂਵਾੌਰ ਨਾਮਕ ‘ਉੱਤਮ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਿੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਅਪਾਹਜਤਾ, ਰੋਗ-ਸਮਾਨ ਪੀੜਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਾਂਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਸਾਂਵਾੌਰਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਆਰਤਿਹਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਨੀ, ਪ੍ਰੌਢਤਾ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਨੂੰ ਸਰਵਪਾਪਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਭਗਤ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਂਵਾੌਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ, ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੇਰੇ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਸਨਾਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਗਿਰਿਜਾਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਯੋਗਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ-ਸ਼ੋਕ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਂਝ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਨਿੱਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਅਤੇ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ/ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਪਰਮ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੱਛਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਂਧ੍ਯ–ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੰਬੇ ਤਪ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਸਦਾ, ਯੌਵਨਮਈ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿਣ। ਦੇਵ ਦੋਵੇਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨਾਤਮਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਧਿਪਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਨਰਮਦਾ-ਜਲ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ, ਫੁੱਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ, ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਰਿਗ/ਯਜੁਃ/ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕਲਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼’ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ–ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ੋਨਮੁਖ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਕੂਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਥੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਫਿਰ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ), ਕੈਕਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਵਣ-ਕੁੰਭਕਰਣ-ਵਿਭੀਸ਼ਣ; ਅੱਗੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਵਿਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਕੂਰ। ਅੰਕੂਰ ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਪਹਿਚਾਣ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਕੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਲਭ ਵਰ—ਅਮਰਤਾ—ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਕੂਰ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਨੇੜੀ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਰਹੇਗੀ। ਫਿਰ ਅੰਕੂਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅੰਕੂਰੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਧਵਜ-ਛਤਰ, ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ, ਜਪ, ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ ਤਰਪਣ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਮੌਨ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ, ਅਤੇ ਹੋਮ-ਜਪ-ਉਪਵਾਸ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਬਹੁਗੁਣਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸ਼ੂਲ-ਸਥ’ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਪੰਨ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਮਸ਼ੀਲ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਨਤਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਦਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਚਾਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ; ਰਾਜਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਧੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਮਪ੍ਰਮੋਦਿਨੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਗਈ ਉਹ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੰਬਰ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਡਦਿਆਂ ਕੁਝ ਗਹਿਣੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ/ਸੇਵਕ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਜਲਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉੱਠੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਨੇੜੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਕਾਮਪ੍ਰਮੋਦਿਨੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ‘ਸ਼੍ਯੇਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਛੀ ਚੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਖੋਜ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਵੱਡੀ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹਲਚਲ ਮਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਪਹ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ, ਕਈ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੇਖੇ ਗਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਬੂਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਿਨਾਂ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੂੰ ਛਦਮ-ਵੇਸ਼ੀ ਚੋਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜਿਆ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਅਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀ ਰੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲ ਹੀ ਦੰਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਕਠਿਨ ਘੜੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਲਦਬਾਜ਼ ਸਜ਼ਾ, ਸਬੂਤ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤਵ।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀ—ਨਾਰਦ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜਮਦਗਨੀ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ—ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜਾ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਦੇ ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਕਰਮ—ਜੂੰ ਨੂੰ ਕੰਡੇ/ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ—ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ ਦਾ ਬੀਜ ਦੱਸ ਕੇ ਸੁਖਮ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ, ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਅਧੋਗਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ, ਦਇਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਨੀਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ੂਲਸਥ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਨਾਲ ਡਾਂਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪਤੀ ਮਰੇ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਵਾਹਾ-ਸ੍ਵਧਾ, ਪੰਚਯਜ੍ਞ, ਸਨਾਨ-ਦਾਨ-ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਦੇ ਪੁੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ, ਦਾਨ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਂਡਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ/ਮਾਂਡਵ੍ਯ-ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਦੇਵਖਾਤਾ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਅਭ੍ਯੰਗ, ਪੂਜਾ, ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਵਰਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਸੱਤ ਬਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ) ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਲੱਗਿਆ; ਉਹ ਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਉਤਰਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲਕੋਟੀ ਨੇੜੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ੁੱਧਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਨਾਸਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗੰਧ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ‘ਸ਼ੁੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ; ਫਿਰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਸੰਖ੍ਯ (ਸਵੈਚੱਛਿਕ ਮੌਤ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ—ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦੀਪਦਾਨ, ਗੰਧ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਪੂਰਣ ਵਿਧੀ, ਕਮਲ ਅਰਪਣ, ਦਧ੍ਯੰਨ (ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹਰ ਦਾਨ ਕੋਟਿ-ਗੁਣਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਣਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ/ਜਗੰਨਾਥ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਵਤਰਨ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ—ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਨਾਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਪਿਲ ਉਸ ਵੱਡੇ ਸੰਹਾਰ ਨੂੰ ‘ਅਨੁਚਿਤ’ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਕਪਿਲ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਅਕਸ਼ਯ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਫਲ ਵੀ ਹਨ—ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਹਸ੍ਰ ਗੋਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀਆਂ (ਅੰਗਾਰਕ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ ਸਮੇਤ) ਉਪਵਾਸ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਲਾਭ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ-ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੀਪਦਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਪਿੰਗਲਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਖਾਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕੁੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਲ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ-ਪੀੜਤ, ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਗਲ ਨੂੰ ਨਿਰੋਗ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ; ਸ਼ਿਵ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਗਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਈ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਖਾਤ ਖੋਦ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਓ; ਉਹ ਜਲ ਸਰਵ-ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਾਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਐਤਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਗੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮੀ/ਜ੍ਵਰ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਕੋਢ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਐਤਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਖਾਤ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਵਾਜਪੇਯ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਾਪ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉੱਧੂਲਨ (ਭਸਮ ਲੇਪਨ) ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ’ ਪਿਆ। ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਗ-ਗੁੰਠਨ/ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਦਾ ਫਲਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਹ ਨਾਲ ਜਿੰਨੇ ਭਸਮਕਣ ਚਿਪਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਨ-ਸਤਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਨਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਆਗਨੇਯ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ। ਆਗਨੇਯ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਵਾਰੁਣ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ ‘ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਗੋ-ਧੂੜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ—ਜੋ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਵੱਲ ਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤੁਲ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ/ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ‘ਗੰਗਾਵਾਹਕ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ-ਨਾਰਾਇਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਵਤਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤਪਤ’ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨਿਧਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਦੇਹਧਾਰিণੀ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਰੇਵਾ ਦੇ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਪਾਵਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ੰਖ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਕਾਲ-ਸੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਬਾਲ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਸ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਅਟੱਲ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ‘ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੇ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦਵਿਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਤਿਥੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੌ ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਦਾਨ; ਕਾਰਤਿਕ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਘੀ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਫੁੱਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖਰਚੀਲਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸਧਾਰਣ ਸਾਧਕ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ? ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆ ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਤਪਸਵੀ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ–ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਸ਼ਰਾਧ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਪਵਾਸ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਗੋ-ਦਾਨ, ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪਾਠ-ਕੀਰਤਨ-ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਪਾਲਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀਆਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ, ਉਸ ਦੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਖਾਤ’ ਨਾਮ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਸ਼ਿਵ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰੋਧ ਤਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰੂਪ ਦੂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ/ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੱਜਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੀਪਾਂ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਰੋਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰ ਦਿਓ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰੋਧ-ਸਥਾਨ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ‘ਕਰੁਣਾਭ੍ਯੁਦਯ’ ਨਾਮਕ ਸਤਵ ਸਮੇਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੋਤਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ-ਖੇਤਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਸਥਿਰ ਰਹੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
ਅਧਿਆਇ 182 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ/ਰਮਾ) ਸਮੇਤ ਕੂਰਮਾਵਤਾਰ ਕੱਛਪ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਚਾਤੁਰਵਿਦਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਸਤੀ ਬਸਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਕੂਰਮ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣੇਗਾ। ਫਿਰ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੋਗ, ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਜਲ ਅਤੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਕੁੰਜੀ-ਤਾਲਾ (ਕੂੰਚਿਕਾ-ੱਟਾਲ) ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ; ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮਲਕੀਅਤ ਉੱਤੇ ਝਗੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁੰਜੀ ਹੈ ਹੱਕ ਉਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲੋਭ ਅਤੇ ਸੱਚ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰੋਧ-ਸਥਾਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਮਹਾਯਗ੍ਯ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ-ਘਿਉ-ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵ੍ਰਤ-ਤਿਆਗ-ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅੰਬਿਕਾ (ਸੌਭਾਗ੍ਯਸੁੰਦਰੀ) ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਨਿਤ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
ਅਧਿਆਇ 183 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕੇਦਾਰ-ਸੰਜ्ञਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੇਦਾਰ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਕੇਦਾਰ-ਜਨਿਤ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੇਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਦਮਾ/ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ “ਵੇਦ-ਵਿਹੀਣ” ਹੋ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਸਥਾਣੂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ‘ਆਦਿ-ਲਿੰਗ’ ਵਜੋਂ ਕੇਦਾਰ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਦਸ ਹੋਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗਿਆਰਵੀਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਅਠਾਰਾਂ ਦੁਰਗਾਵਾਂ, ਸੋਲਾਂ ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਡਲ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਨਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ, ਕੇਦਾਰ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਵਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਧੌਤਪਾਪ (ਵਿਧੌਤਪਾਪ) ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗਾ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦਾ ਛੇਦ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਆਇਆ; ਦੋਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ, ਤਦ ਧਰਮ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੌਤੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅਵਸਰ, ਉਪਵਾਸ, ਰਿਗ/ਯਜੁਸ/ਸਾਮ ਪਾਠ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਸੰਤਾਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਰ ਅਤੇ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਮ ਗਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਏਰਣਡੀ-ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰ; ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ-ਸੌੰਦਰਯ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗਰੁੜ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ-ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਦੋ ਦੁਲੱਭ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਇੰਦਰਤਵ/ਦ੍ਵਿਜੇਂਦ੍ਰਤਵ’ ਅਰਥਾਤ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਪਤਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਸ਼ਿਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰਵਾਧਾਰ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਕਠਿਨਾਈ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗਰੁੜ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰੁੜ ਉਗ੍ਰ ਦੇਵੀ ਚਾਮੁੰਡਾ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਰੱਖਿਆ-ਦੇਵੀ ‘ਕਨਕੇਸ਼ਵਰੀ’ ਵਜੋਂ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਚਾਮੁੰਡਾ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਅਭੇਦਤਾ, ਸੁਰਾਂ-ਅਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਫਲ—ਸਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ ਪੁੰਨ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ‘ਖੇਤਰ-ਪਾਪ’ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਆਦਿ ਧੂਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਧੂਮ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਖੱਡੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁਰਦਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਵਾਲਾ-ਜਨਿਤ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ‘ਧੂਮਾਵਰਤ’ ਨਾਮਕ ਭੰਵਰ-ਸਮਾਨ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ‘ਪਰਮਾ ਗਤੀ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ, ਅਪਾਯ-ਨਿਵਾਰਣ/ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਕਸ਼ਯ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ।
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ‘ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਤੇ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣਾ ਅਤੇ ਖਗਧ੍ਵਜ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ-ਦੁਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨਨਿਸ਼ਠ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੁਰਾਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਪਰਮ-ਸ਼ੋਭਨ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਧਰਣੀਧਰ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰਕ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਭਿਆਨਕ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਧਾਰੀ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਥਿਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ‘ਉਦੀਰਣ-ਵਰਾਹ’ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਯਾਤਰੀ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਨਦੀ-ਸਨਾਨ, ਤਿਲ-ਜੌ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਾਂ, ਘੋੜਾ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਾਹ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਂ ਵਰਾਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਰਮਦਾ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਕਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲੋṭਾਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸੋਮਤੀਰਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰਹਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਦੇਵ) ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਣ ਕਾਰਨ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਖ਼ਸਯ-ਰੋਗ (ਛਯ ਰੋਗ) ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਕਰਤਵ੍ਯ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਹਾਸ/ਸੋਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ, ਤਿਥੀਆਂ, ਸੋਮਵਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸਵਯੰਭੂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸ੍ਰਾਵੀ’ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ—ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਰ੍ਯਮਨ, ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਪੂਸ਼ਣ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰ੍ਯਤ੍ਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ‘ਅੰਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲੀ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ (ਦਿਕ-ਵਿਵਸਥਾ) ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਚਾਰ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਧਰਤੀ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਆਰੋਗਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਨਿਯਮਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
ਅਧਿਆਇ 192 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਤੀਰਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—“ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਦਕਸ਼, ਫਿਰ ਧਰਮ; ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਸ ਧਰਮਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਰ, ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਕਾਮ ਅਤੇ ਵਸੰਤਾ ਸਮੇਤ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ—ਨਾਚ-ਗਾਣੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਤਪ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਵਾਤ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੁੱਭ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪਣੀ ਜੰਘ ਤੋਂ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਰਵਸ਼ੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੇਵਦੂਤ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਓ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੋਗ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਨਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ।
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤਕਾਮਾ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਾਰੰ-ਵਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਯਕਸ਼-ਗੰਧਰਵ-ਸਿੱਧ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਬੂਟੇ-ਬਿਰਖ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਨਹਾਰ-ਦੇਖਣਹਾਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਅੰਸ਼ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਭਾਗੀ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਰਾਇਣ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਭੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਮਤਾ) ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵਮਯ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਭਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉਪਾਧੀ-ਨਾਮ “ਮੂਲਸ਼੍ਰੀਪਤੀ” ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰੇਵਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮਮਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ “ਨਾਰਾਇਣਗਿਰੀ” ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਤਾਰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਬੇਰ ਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਮਣਿਮਯ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਲਈ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਤੋਂ ਜਾਹਨਵੀ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਰਾ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ “ਦੇਵਤੀਰਥ” ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਹੁਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਵਭ੍ਰਿਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇਵਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ, ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਏਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਨਵ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਣ ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ‘ਅਨੰਤ’ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੋਨਾ, ਭੂਮੀ, ਗਾਂ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਹਿਮਾ ਗਿਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਨ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਕਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਨਾਨ (ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਸਮੇਤ), ਉਪਵਾਸ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਨੀਰਾਜਨ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਤਾਮਬੂਲ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਦੁੱਧ-ਜਾਤ ਪਦਾਰਥ, ਤੀਰਥ-ਜਲ, ਉੱਤਮ ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਨੀਰਾਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਦਾਇਕ ਮਹਿਮਾ, ਦੀਵੇ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੰਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
ਅਧਿਆਇ 196 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਹੰਸਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ, ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੱਕ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਥੇ ਇੱਕ ਹੰਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਨ ਦਾ ਪਦ (ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਹਨਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ-ਨੀਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਹੰਸਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ (ਕਾਂਚਨ-ਦਾਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਇੱਛਿਤ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਜਾਤਿ-ਸਮਰਣ (ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ) ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਲੜੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼—ਜੋ ਸੰਨਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ‘ਮੂਲਸਥਾਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਰਯਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ‘ਮੂਲ-ਸਥਾਨ’ ਪਦਮਜਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨਿਯਮਧਾਰੀ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੂਲਸਥਾਨ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ—ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਜੇ ਐਤਵਾਰ (ਆਦਿਤ੍ਯਵਾਸਰ) ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਰੇਵਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਯਥਾਸਮਰਥ ਦਾਨ, ਕਰਵੀਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪੂਜਾ, ਕੁੰਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ ਧੂਪ ਅਰਪਣ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣਾ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਗੀਤ/ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਘੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ-ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਸੇਵਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੂਲਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ—ਦੁਰਭਾਗ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਸ਼ਾਪ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ‘ਸ਼ੂਲੇਸ਼ਵਰੀ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਸ਼ੂਲੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੌਨਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ; ਚੋਰ ਚੋਰੀ ਦਾ ਮਾਲ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ-ਸੇਵਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਨਿੰਦਾ ਬਿਨਾ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿਣਾ ਵੀ ਤਪ ਹੈ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਭੇਦ ਪੁੱਛ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੂਲ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਅਗਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਸਦਾ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਰਹਿਣ। ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੂਲਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਲੇਸ਼ਵਰ-ਸ਼ੂਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ—ਪੂਜਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ, ਉਪਵਾਸ-ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ ‘ਸ਼ੂਲੇਸ਼ਵਰੀ-ਤੀਰਥ’ ਵਜੋਂ ਚਿਰਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ “ਕਾਮਿਕ” ਅਰਥਾਤ ਮਨੋਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਨਾਸਤ੍ਯੌ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਉਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੂ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਸੂਰਜ ਕਾਮਵਸ਼ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ; ਨਾਸਿਕਾ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭਧਾਰਣ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਸਤ੍ਯੌ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਨਮੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੇਦ-ਮਾਤਾ ਹੈ, ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਿਆਨ-ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤಃ, ਮੱਧਾਹਨ, ਸਾਯੰ—ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਿਆਨ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਹ, ‘ਆਪੋ ਹਿ ্ঠਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ, ਅਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਿਵਾਰਣ। ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਵਕ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਧਿਨਿਸ਼ਠ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹੀਪਾਲ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਅਨੁਪਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਗਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਸਨਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਅਰਚਨਾ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਅੰਤਰਿਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ‘ਅਨੰਤ’ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤਿਥੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼ਿਖਿਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ‘ਪੰਚਾਇਤਨ’ ਉਪਾਸਨਾ-ਪਰਿਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ‘ਸ਼ਿਖੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਿਖਾਖ੍ਯ’ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ (ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਸ਼੍ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚੰਦਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਜਾ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ/ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੂਰਜ-ਵਰਨ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ; ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਅਤੁੱਲ’ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮਹਾਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ (ਮਹਿਸਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ੈਵ-ਸ਼ਾਕਤ ਸੰਯੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਰਬ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਤਿਲੋਦਕ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਰਕ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉੱਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਅਰਚਨਾ ‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣ’ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਸਥਾਨ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਬੇਹੱਦ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਪੈਤਾਮਹ ਤੀਰਥ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੰਨੀ ਤੀਬਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਵੱਲ ਆਸਕਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਘਟ ਗਈ। ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਯਤਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਪੈਤਾਮਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੱਗੇ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਭੇਟ (ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਤਿਲ-ਜਲ) ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਫਲ ਇੱਥੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ‘ਕੁਰਕੁਰੀ’ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਦਾਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਦੇਵਤਾ ‘ਕੁਰਕੁਰੀ’ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ‘ਢੌਂਡੇਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰਪਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਅਨਿਸ਼ਟ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਨਹੀਨਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਰੀਬੀ ਮਿਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ (ਖ਼ਸ਼ੋਣਿਨਾਥ/ਨਰਾਧਿਪ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ‘ਦਸ਼ਕਨਿਆ’ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ੈਵ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਦਸ ਸਦਗੁਣੀ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਦਸ਼ਕਨਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਗੇ ਵਿਧਾਨਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਜਾਈ-ਸਵਾਰੀ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਾਨ (ਕਨਿਆਦਾਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਤਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਫਿਰ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਰਮ, ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਫਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਸਵਰਣਬਿੰਦੂ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਾਂਚਨ (ਸੋਨਾ) ਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਤਨ’ ਮੰਨ ਕੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਾਗ੍ਰ ਜਿਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਜੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਨਵਾਨ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਵਰਣਦਾਨ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ‘ਪਿਤ੍ਰਣਾਮ ਣਮੋਚਨਮ’ ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ‘ਅਨ੍ਰਿਣ’ ਅਰਥਾਤ ਣ/ਬਾਧਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਤਾਤਤਵਿਕ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਪੁਣ੍ਣਾਮਾ’ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਣ-ਤ੍ਰਯ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ, ਦੇਵ-ਣ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ/ਸਮਾਜਿਕ ਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਦਾਨ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਲਾਭ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਿਵੰਗਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵੰਸ਼-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਦੇ ਪੁਸ਼ਕਲੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾਨਾਥ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਭਾਰਭੂਤੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਰੁਦ੍ਰ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ‘ਭਾਰਭੂਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਣੁਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਦੇਵ ਬਟੂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਅਪਾਰ ਅੰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਰ’ ਸਮੇਤ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ‘ਭਾਰਭੂਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪਾਪ-ਭੈ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘੋਰ ਦੰਡ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਬੈਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਨਾਨ, ਅਰਪਣ, ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵਿਧ ਲਿੰਗ-ਪੂਰਣ, ਸੋਨਾ-ਤਿਲ-ਕੱਪੜਾ-ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਬੈਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਾਰਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਵਿਛਿੰਨ ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੂੰਖ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਉੱਤਮ” ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪੂੰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ/ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਤੱਕ ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਦਾ ਫਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਅਤਿਅਧਿਕ ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ (ਇੱਕ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ), ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ्ञ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬਿਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੋਢੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਭ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭੋਜਨ ਅਚਾਨਕ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਨੂੰ ਅਤਿਥੀ-ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਵਿਪਾਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਧਰਮ-ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਰੂਪ (ਸੁੰਦਰ/ਕੁਰੂਪ), ਹਾਲਤ (ਸ਼ੁੱਧ/ਅਸ਼ੁੱਧ) ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਲੋਕ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿੱਧ/ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ‘ਮੁੰਡਿਨਾਮ’ ਨਾਮਕ ਆਯਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਮੰਗਲਦਾਇਕ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ-ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਭਿਖਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਸੂਤਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਡਮਰੂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਧੁਨ ਦਿੰਡਿਮ (ਨਗਾਰੇ) ਵਰਗੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਦੇ ਗੀਤ, ਕਦੇ ਹਾਸਾ, ਕਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਿਸਦੇ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਜਾ ਰੱਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ‘ਭਾਰਗ੍ਰਸਤ’ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਪਹਿਚਾਣ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ, ਜਾਂ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ-ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਅਸਥਿਰ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਨੈਤਿਕ-ਰਿਤੁਅਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਦਿੰਡਿਮ-ਰੂਪ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਦਿੰਡਿਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੂਪ/ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
ਸ੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਤੱਤਵਭਰਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦੇ “ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ” ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਆਮਲਕ (ਆਂਵਲਾ) ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਮੁੰਡੇ ਫਲ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਖੇਡ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਮਲਕ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਆਮਲੇਸ਼ਵਰ” ਨੂੰ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਥਾ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਪਾਲੀ/ਕਾਂਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ-ਸਵਰੂਪ, ਪਿਸਾਚ-ਰਾਖਸ਼ਸ-ਭੂਤ-ਡਾਕਿਨੀ-ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪ੍ਰੇਤਾਸਨ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢੀ ਮੌਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਾਂਥਾ (ਚੋਗਾ) ਜਿੱਥੇ ਛੁੱਟਦੀ/ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ‘ਕਾਂਠੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਇੱਕ ਵਣਿਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਬਲਾਕ’ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਭਰਨ/ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਵਣਿਕ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਖਰਚ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਪੂਰਨਤਾ’ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਣਿਕ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ ਧਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਲਾਕਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਉਹ ਲਿੰਗ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’ ਵਜੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ ‘ਦੇਵਮਾਰਗ’ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ‘ਬਲਾਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੰਚਾਇਤਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬਲਾਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਇੱਛੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ “ਮੋਖਸ਼ਦ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ (ਅਨ੍ਰਿਣ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ “ਗਾਣੇਸ਼ਵਰੀ ਗਤੀ” ਨਾਮਕ, ਸ਼ੈਵ ਪਰਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੋਖਸ਼, ਪਿਤ੍ਰਧਰਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਥਾਨ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਢੀ ਤੀਰਥ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ “ਕਾਮਿਕ” (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ “ਚਾਤੁਰਯੁਗ” ਹੈ—ਚਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪਰਿਚਾਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਏਰੰਡੀ-ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗਮ-ਤੀਰਥ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨਿਵਰਤਿਕਾ ਗਤੀ—ਅਰਥਾਤ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ—ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਜਮਦਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਾਰਦਨ/ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ‘ਸਿੱਧੀ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੈਹਯ ਰਾਜਾ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਧੇਨੂ/ਸੁਰਭੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਗਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਆਮ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੀ ਜਮਦਗਨੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਟਕਰਾਅ ਛਿੜਦਾ ਹੈ—ਜਮਦਗਨੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਦੰਡ’ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਟੋਲੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਵਾਰੰਵਾਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਕਤ-ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਯਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਸਿੱਧੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸਪਰਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਲ ਇਹ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਜਮਦਗਨੀ-ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣ’ ਹੋ ਕੇ, ਅਰਥਾਤ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਟੀਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਪੂਰਵ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਦੁਰਲਭ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਦੇਵਾਦਿਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭੂਗੋਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰਣੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਲ-ਮਹਿਮਾ, ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਲੋਟਣੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਰੇਵਾ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੇਵਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਲਿੰਗੋਤਪੱਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਨਰਮਦਾ-ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਲੋਟਣੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਆਵਾਹਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਲੋਟਣ/ਲੁਠਣ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਖ—ਯਾਤਰੀ ਲੁੜਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਕਰਮ ਜਾਂ ਧਰਮਕਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ-ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਅੱਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਰਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਮ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲੋਟਣੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸਵਰਗ-ਫਲ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ੋਨਮੁਖ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਤੋਂ ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹੰਸੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਵੈਮਨੱਸ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੰਸ, ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਘਨ ਸਮੇਂ ਡਰ ਕੇ ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੰਸ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੰਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਸ਼ੂ-ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ/ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੰਸ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ‘ਹੰਸੇਸ਼ਵਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹੰਸੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਪੂਜਨ, ਸਤੁਤੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦੀਪਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਪਮੁਕਤੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੀਰਘ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ‘ਤਿਲਾਦਾ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾਬਾਲੀ ‘ਤਿਲਪ੍ਰਾਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਪੂਰਵ ਜੀਵਨ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਸੀ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਮਨਾ, ਛਲ-ਕਪਟ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਤ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਨ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਬਹਿਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਿਵਾਪਾਂਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਿਲ (ਸੇਸਮ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਏਕਭਕਤ, ਏਕਾਂਤਰ, ਤਿੰਨ/ਛੇ/ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਮਹਾਵਰਤ; ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਲੋਕ੍ਯ (ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਹਵਾਸ) ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਜਾਬਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵਤਾ ‘ਤਿਲਾਦੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਲਾਦਾ ਤੀਰਥ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ—ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ; ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਤਿਲ-ਲੇਪਨ, ਤਿਲ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ। ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਪਿੰਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕੁਲ, ਮਾਤ੍ਰਕੁਲ ਅਤੇ ਪਤਨੀਕੁਲ—ਇਹ ਕੁਲਤ੍ਰਯ ਉੱਧਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼-ਪਰਿਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਵਾਸਵ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਆਪ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਵਸੂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਗਰਭਵਾਸ’ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਵਾਸਵ-ਤੀਰਥ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਧਿਆਇ ਭਗਤੀ-ਆਚਾਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਯਥਾਸਮਰਥ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਪੱਤਰ, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਜਲ ਆਦਿ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ, ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ, ਗਰਭਵਾਸ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਣ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ)–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲ ‘ਕੋਟਿ-ਗੁਣ’ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਨਦੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ (ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਅਰਕ ਫੁੱਲ, ਰਿਤੁ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਰਪਣ, ਧਤੂਰਾ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੰਤਰ-ਪੂਰਵਕ ਉਪਚਾਰ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ, ਦੇਵਲੋਕ ਆਦਿ ਉੱਚ ਗਤੀਆਂ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੌਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਣ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਗੰਧਰਵੀ ਅਲਿਕਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦਸ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁੱਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਰਤਨਵੱਲਭ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤਿਘਨੀ, ਗਰਭਘਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਘਨੀ ਆਦਿ ਪਾਪਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਅਲਿਕਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੀਰਥ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਵਾ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਦੇ ਪਾਪਹਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਨਿਰਾਹਾਰ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮ, ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ/ਅਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਤਪ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਅਲਿਕਾ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਧਾਮ ‘ਅਲਿਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੌਰੀਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉਮਾਸਹਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਨ-ਬਚਨ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦਵਿਜ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧੂਪਪਾਤਰ, ਵਿਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਦਾ ਦਾਨ ਉੱਚੇ ਸਵਰਗਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ—ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਈ; ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋਇਆ; ਭਾਨੂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ। ਵਿਭਾਂਡਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ) ਸਮਾਜਿਕ ਗੁੱਥਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਨਾਲ ਰੇਵਾ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਨਿਯਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ‘ਵੈਮਲ੍ਯ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੂਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨਰਮਦਾ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਨੈਤਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਮੌਨ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗਮ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਉਪਵਾਸ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਪ ਛੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਕਮੰਡਲੂ ਦਾ ਦਾਨ, ਭਕਤੀ-ਗੀਤ/ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ/ਪਾਠ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ (ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੇਵਾ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ, ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਗੰਗਾ’ ਅਤੇ ‘ਦੱਖਣ ਗੰਗਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਰਮਦਾ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਮਿਤਾਹਾਰ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸੰਗਤ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਤੀਰਥ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ/ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ/ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦੂਰੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 24 ਯੋਜਨ) ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੰਗਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਫਲ ਵਧ ਕੇ ਗੁਣਾ-ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗੁਲ, ਵਿਤਸਤੀ, ਹਸਤ, ਧਨੁ, ਕ੍ਰੋਸ਼, ਯੋਜਨ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ/ਪੈਮਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
ਅਧਿਆਇ 228 ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ (ਪਰਾਰਥ) ਕੀਤੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕਰਮ-ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਧਰਮ ਕਰੇ; ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਵਰਣ ਜਾਂ ਨਿਕਟ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਵਾਏ, ਪਰ ਅਣਮਿਲਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਨਾਲ ਫਲ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਵੱਡੇ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੁਟੁੰਬ ਆਦਿ ਯੋਗ ਲਾਭਪਾਤਰ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਵੱਧ, ਦੂਰਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਘੱਟ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਰਜਸਵਲਾ’ ਮੰਨ ਕੇ ਜਲਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦਾ ਨਾਮ-ਸਹਿਤ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜਨ/ਭੂਪਾਲ ਨੂੰ ਉਪਸੰਹਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮਤੱਤਵ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ—ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਵਿਅਾਪਕ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਉਭਾਰ ਕੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਨਰਮਦਾ-ਚਰਿਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਨਰਮਦਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ, ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਪਾਵਨੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
ਅਧਿਆਇ 230 ਰੇਵਾ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਚੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਹੈ। ਸੂਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਵਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ‘ਤੀਰਥਾਵਲੀ’ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਮਹੇਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਵਨ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਥਾ-ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ-ਨਾਮ, ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ, ਆਵਰਤ, ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਾਹਨੁਮਾ ਰਜਿਸਟਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਤੀਰਥਾਵਲੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਦਿਨ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ, ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵੱਲੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ‘ਰੇਵਾ-ਤੀਰਥ-ਸਤਬਕ’—ਅਰਥਾਤ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹਾਂ—ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ, ਸੂਚੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਵਾ ਨੂੰ ‘ਕਲਪਲਤਾ’ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਫਿਰ ਓੰਕਾਰਤੀਰਥ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਸੰਗਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਰੇਵਾ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁੱਲ ਅੰਕੜੇ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਾਰ ਸੌ ਤੀਰਥ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੈਵ ਸਮੂਹ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਗਰੁੱਪ। ਫਿਰ ਕਈ ਸੰਗਮਾਂ, ਵਨਿਕਾਵਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ (ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ) ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਪਿਲਾ-ਸੰਗਮ, ਅਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾ, ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ, ਮਹੀਸ਼ਮਤੀ, ਲੁੰਕੇਸ਼ਵਰ, ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ, ਵਿਆਸਦਵੀਪ, ਕਰੰਜਾ-ਸੰਗਮ, ਧੂਤਪਾਪ, ਸਕੰਦਤੀਰਥ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾਖੰਡ ਦੇ ਨਰਮਦਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸਮਾਪਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਰੇਵਾਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੇਵਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦਾ ਜਲ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ-ਪ੍ਰਭਵ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੇਵਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਅਤਿਸ਼ਯ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ-ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਲਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਮਾਜਕ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਨਿਕਟਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.