Adhyaya 191

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सिद्धेश्वरं ततो गच्छेत्तस्यैव तु समीपतः । अमृतस्रावि तल्लिङ्गमाद्यं स्वायम्भुवं तथा

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਹੈ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਵਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ।

Verse 2

दृष्टमात्रेण येनेह ह्यनृणो जायते नरः । पुरा वर्षशतं साग्रमाराध्य परमेश्वरम्

ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਰਿਣੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੋਇਆ)।

Verse 3

प्राप्नुयुः परमां सिद्धिमादित्या द्वादशैव तु । अतः सिद्धेश्वरः प्रोक्तः सिद्धिदः सिद्धिकाङ्क्षिणाम्

ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धेश्वरे प्राप्ताः सिद्धिं देवा द्विजोत्तम । आदित्या इति यच्चोक्तं तन्मे विस्मापनं कृतम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ‘ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ’ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 5

तपस्युग्रे व्यवसिता आदित्याः केन हेतुना । सम्प्राप्तास्तु द्विजश्रेष्ठ सिद्धिं चैवाभिलाषिकीम्

ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?

Verse 6

संक्षिप्य तु मया पृष्टं विस्तराद्द्विज शंस मे

ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । अदितेर्द्वादशादित्या जाताः शक्रपुरोगमाः । इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਜਨਮੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ।

Verse 8

विवस्वान्सविता पूषा ह्यंशुमान्विष्णुरेव च । त इमे द्वादशादित्या इच्छन्तो भास्करं पदम्

ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਪੂਸ਼ਨ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ। ਇਹੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 9

नर्मदातटमाश्रित्य तपस्युग्रे व्यवस्थिताः । सिद्धेश्वरे महाराज काश्यपेयैर्महात्मभिः

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ।

Verse 10

परा सिद्धिरनुप्राप्ता द्वादशादित्यसंज्ञितैः । स्थापितश्च जगद्धाता तस्मिंस्तीर्थे दिवाकरः

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮਕ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਧਾਤਾ ਦਿਵਾਕਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 11

स्वकीयांशविभागेन द्वादशादित्यसंज्ञितैः । तदाप्रभृति तत्तीर्थं राजन्ख्यातिं गतं भुवि

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 12

प्रलये समनुप्राप्ते ह्यादित्या द्वादशैव ते । द्वादशादित्यतो राजन् सम्भवन्ति युगक्षये

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਸੂਰ੍ਯ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

इन्द्रस्तपति पूर्वेण धाता चैवाग्निगोचरे । गभस्तिपतिर्वै याम्ये त्वष्टा नैरृतदिङ्मुखः

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਅਗਨਿ-ਗੋਚਰ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਭਸਤਿਪਤਿ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਵੱਲ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

वरुणः पश्चिमे भागे मित्रस्तु वायवे तथा । विष्णुश्च सौम्यदिग्भागे विवस्वानीशगोचरे

ਪੱਛਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਹੈ; ਵਾਯੁ-ਗੋਚਰ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਈਸ਼-ਗੋਚਰ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ ਹੈ।

Verse 15

ऊर्ध्वतश्चैव सविता ह्यधः पूषा विशोषयन् । अंशुमांस्तु तथा विष्णुर्मुखतो निर्गतं जगत्

ਉਪਰ ਸਵਿਤਾ ਦੇਵ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਪੂਸ਼ਨ ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ—ਆਪਣੀ ਤਪਤ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁਖ ਤੋਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

प्रदहन्वै नरश्रेष्ठ बभ्रमुश्च इतस्ततः । यथैव ते महाराज दहन्ति सकलं जगत्

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸੜਕਦੇ ਹੋਏ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तथैव द्वादशादित्या भक्तानां भावसाधनाः । प्रातरुत्थाय यः स्नात्वा द्वादशादित्यसंज्ञितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ…

Verse 18

पश्यते देवदेवेशं शृणु तस्यैव यत्फलम् । वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम्

…ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਪਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ,

Verse 19

नश्यते तत्क्षणादेव द्वादशादित्यदर्शनात् । प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात्तस्य देवस्य भारत

…ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਛਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ,

Verse 20

प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः । तत्र तीर्थे तु सप्तम्यामुपवासेन यत्फलम्

ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ—

Verse 21

अन्यत्र सप्तसप्तम्यां लभन्ति न लभन्ति च । षष्ठ्यां वारे दैनकरे द्वादशादित्यदर्शनात्

ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਸੱਤ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ’ (ਦੁਰਲਭ ਸਪਤਮੀ-ਸੰਯੋਗ) ਨੂੰ ਲੋਕ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—ਛੱਠੇ ਦਿਨ, ਸੂਰਜਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ—ਪੁੰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 22

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात्तस्य पापं तु नश्यति । अरोगी सप्तजन्मानि भवेद्वै नात्र संशयः

ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

यस्तु प्रदक्षिणशतं दद्याद्भक्त्या दिने दिने । दद्रूपिटककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिकाः

ਪਰ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਸੌ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਾਦ, ਫੋੜੇ, ਕੋੜ੍ਹ, ਚੱਕਤੇ ਅਤੇ ਖਾਜ-ਖੁਜਲੀ ਆਦਿ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

नश्यन्ति व्याधयः सर्वे गरुडेनेव पन्नगाः । पुत्रप्राप्तिर्भवेत्तस्य षष्ट्या वासरसेवनात्

ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਪ। ਸੱਠ ਦਿਨ ਇਸ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 191

अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਇ-ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ)