Adhyaya 16

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰ ਕੇ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗਜਰਾਜ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਆਵਰਨ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਦਿਸਿਆ।

Verse 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकेखबद्धमाली । मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਸ਼ੰਭੂ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਲਈ ਨੱਚਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮੇਦ, ਵਸਾ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸਨ।

Verse 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਸਾਰੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਵਰਤਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ—ਜਗਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । ततोऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਡਵਾਮੁਖ ਅਗਨੀ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਵਿਸਤਾਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਟਹਾਸ ਛੱਡਿਆ—ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸਮੇਤ, ਮਹਾ ਉਲਕਾ ਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਗਰਜਨਾ ਜਿਹੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸਮਾਨ।

Verse 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

ਹਰ ਦੇ ਉਠੇ ਉਸ ਅੱਟਹਾਸ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਜ੍ਰਾਂ ਜਿਹੇ—ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਉਠੇ।

Verse 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

ਉਹ ਧੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਂਡਾ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਡਰ ਗਏ—ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ; ਕਾਲਾਗਨੀ ਜਿਹਾ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਟਹਾਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੋਹਿਤ-ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?”

Verse 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਜੀਵ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

ਹੇ ਦੇਵ, ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਤੂੰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।

Verse 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ।

Verse 12

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹੀ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਹੈ—ਜਗਤ ਦਾ ਅਕਸ਼ਯ ਆਤਮਾ—ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ।

Verse 13

संवत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । दृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

ਇਹੀ ਸਾਲ ਹੈ—ਸੰਵਤ੍ਸਰ, ਪਰਿਵਤ੍ਸਰ, ਉਦ੍ਵਤ੍ਸਰ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸਰ—ਇਹੀ ਦੇਵਤਾ। ਦਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ; ਆਹੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ।

Verse 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी । तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਾਤਪਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ। ‘ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ’—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ…

Verse 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

ਫਿਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਯਤਾਤਮਾ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ)।

Verse 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

ਓਂਕਾਰ ਤੇ ਹੁਂਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤਿ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ। ਗੁਣਤ੍ਰਯ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ-ਮਯ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਈਸ਼, ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ-ਜਿਹਵਾ ਅਗਨੀ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਨੰਤ-ਜਿਹਵਾ ਹੋ।

Verse 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि

ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਧਾਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਹੈਂ। ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰੇਣ੍ਯ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ ਹੈਂ।

Verse 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

ਉਹ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਵੀ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

श्रीमहादेव उवाच । त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਦਮਯੋਨੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਤੂੰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਨਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜ੍ਵਲੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਭੱਖਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः । पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ, ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

ਇਸ ਮਹਾਨ, ਅਤਿ-ਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਲਿਆਣਮਈ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र

ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਯੁੱਧ, ਚੋਰਾਂ ਵਿਚ, ਅੱਗ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।