Adhyaya 102
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ‘ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ‑ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਤ‑ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਗਰਣ, ਗੀਤ‑ਵਾਜੇ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭਕਤੀਕਰਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ‘ਸੋਪਾਨ’ ਵਾਂਗ ਦੱਸ ਕੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । मन्मथेशं ततो गच्छेत्सर्वदेवनमस्कृतम् । स्नानमात्रान्नरो राजन्यमलोकं न पश्यति
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮਨਮਥੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 2
अनपत्या या च नारी स्नायाद्वै पाण्डुनन्दन । पुत्रं सा लभते पार्थ सत्यसङ्घं दृढव्रतम्
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਨਾਰੀ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
तत्र स्नात्वा नरो राजञ्छुचिः प्रयतमानसः । उपोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਇਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
कामिकं तीर्थराजं तु तादृशं न भविष्यति । त्रिरात्रं कुरुते राजन्स गोलक्षफलं लभेत्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਐਸਾ ਤੀਰਥਰਾਜ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र नृत्यं प्रकर्तव्यं तुष्यते परमेश्वरः । गीतवादित्रनिर्घोषै रात्रौ जागरणेन च
ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 6
एरण्ड्यां च महादेवो दृष्टो मे मन्मथेश्वरः । किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति
ਅਤੇ ਏਰਣਡੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਯਮ ਵੀ ਕੀ ਸਮਰਥ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਭਦ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਵਲ ਭਦ੍ਰਤਾ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਭਦ੍ਰਤਾ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 7
कामेन स्थापितः शम्भुरेतस्मात्कामदो नृप । सोपानः स्वर्गमार्गस्य पृथिव्यां मन्मथेश्वरः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਕਾਮ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਮਨਾ-ਦਾਤਾ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੈ।
Verse 8
विशेषश्चात्र सन्ध्यायां श्राद्धदाने च भारत । अन्नदानेन राजेन्द्र कीर्तितं फलमुत्तमम्
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇੱਥੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਅੰਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਉੱਤਮਤਮ ਫਲ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਘਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
एतत्ते सर्वमाख्यातं तव भक्त्या तु भारत । पृथिव्यां सागरान्तायां प्रख्यातो मन्मथेश्वरः
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਮਥੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 10
गोदानं पाण्डवश्रेष्ठ त्रयोदश्यां प्रकारयेत् । चैत्रे मासि सिते पक्षे तत्र गत्वा जितेन्द्रियः
ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ (ਇਹ ਕਰੇ)।
Verse 11
रात्रौ जागरणं कृत्वा देवस्याग्रे नृपोत्तम । दीपं भक्त्या घृतेनैव देवस्याग्रे निवेदयेत्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 12
स्त्र्यथ वा पुरुषो वापि सममेतत्फलं स्मृतम्
ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ, ਇਸ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਫਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 102
। अध्याय
ਇਥੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਅਧਿਆਯ ਅੰਤ)।