
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧ ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ—ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦੀ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਦੀ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਖੰਡ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नन्दिकेश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धो महानन्दी तत्ते सर्वं वदाम्यहम्
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਨੰਦੀ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
रेवायां पुरतः कृत्वा पुरा नन्दी गणेश्वरः । तपस्तपञ्जयं कुर्वंस्तीर्थात्तीर्थं जगाम ह
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨੰਦੀ, ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦਾ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਭਟਕਦਾ ਗਿਆ।
Verse 3
दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं यावत्त्यक्त्वा तु गच्छति । तावत्तुष्टो महादेवो नन्दिनाथमुवाच ह
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਧਿਸਕੰਦ ਅਤੇ ਮਧੁਸਕੰਦ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨੰਦੀਨਾਥ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 4
ईश्वर उवाच । भोभोः प्रसन्नो नन्दीश वरं वृणु यथेप्सितम् । तपसा तेन तुष्टोऽहं तीर्थयात्राकृतेन ते
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਹੇ ਨੰਦੀਸ਼! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰ ਮੰਗ। ਤੇਰੀ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 5
नन्दीश्वर उवाच । न चाहं कामये वित्तं न चाहं कुलसन्ततिम् । मुक्त्वा न कामये कामं तव पादाम्बुजात्परम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 6
कृमिकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिं गतस्य वा । जन्म जन्मान्तरेऽप्यस्तु भक्तिस्त्वयि ममाचला
ਕੀੜਿਆਂ, ਕੀਟਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਮੈਂ ਪੈ ਜਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿਰਿਆਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਵੀ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 7
तथेत्युक्त्वा महादेवः परया कृपया नृप । गृहीत्वा तं करे सिद्धं जगाम निलयं हरः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪਰਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਉਸ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਫੜ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या त्र्यक्षं प्रपूजयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ (ਤਿੰਨ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा प्राणत्यागं करोति चेत् । शिवस्यानुचरो भूत्वा मोदते कल्पमक्षयम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਕੇ ਅਖੰਡ ਕਲਪ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
ततः कालेन महता जायते विमले कुले । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जीवेच्च शरदां शतम्
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਕੇ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एतत्ते कथितं तात तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । दुर्लभं मर्त्यसंज्ञस्य सर्वपापक्षयंकरम्
ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 80
। अध्याय
ਇੱਥੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।