Adhyaya 7

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनरेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । सलिलेनाप्लुते लोके निरालोके तमोद्भवे

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਏਕਾਰ্ণਵ (ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ) ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ—ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਜਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—

Verse 2

ब्रह्मैको विचरंस्तत्र तमीभूते महार्णवे । दिव्यवर्षसहस्रं तु खद्योत इव रूपवान्

ਉੱਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ—ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 3

शेते योजनसाहस्रमप्रमेयमनुत्तमम् । द्वादशादित्यसंकाशं सहस्रचरणेक्षणम्

ਉਹ ਉੱਥੇ ਲੇਟੇ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ—ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ—ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ।

Verse 4

प्रसुप्तं चार्णवे घोरे ह्यपश्यत्कूर्मरूपिणम् । तं दृष्ट्वा विस्मयापन्नो ब्रह्मा बोधयते शनैः

ਅਤੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 5

स्तुतिभिर्मंगलैश्चैव वेदवेदांगसंभवैः । वाचस्पते विबुध्यस्व महाभूत नमोऽस्तु ते

ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ): “ਹੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਵੋ! ਹੇ ਮਹਾਭੂਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।”

Verse 6

तवोदरे जगत्सर्वं तिष्ठते परमेश्वर । तद्विमुञ्च महासत्त्व यत्पूर्वं संहृतं त्वया

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇ।

Verse 7

अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਪਾਠ-ਭਾਗ)।

Verse 8

स निशम्य वचस्तस्य उत्थितः परमेश्वरः । समुद्गिरन् स लोकांस्त्रीन् ग्रस्तान् कल्पक्षये तदा

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕਲਪ-ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਗਲ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

देवदानवगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । सचन्द्रार्कग्रहाः सर्वे शरीरात्तस्य निर्गताः

ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ—ਯਕਸ਼ਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ।

Verse 10

ततो ह्येकार्णवं सर्वं विभज्य परमेश्वरः । विस्तीर्णोपलतोयौघां सरित्सरविवर्धिताम्

ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਕੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ, ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 11

पश्यते मेदिनीं देवः सवृक्षौषधिपल्वलाम् । हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं श्वेतं पर्वतमुत्तमम्

ਦੇਵ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਵੇਤ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 12

शृङ्गवन्तं महाशैलं ये चान्ये कुलपर्वताः । जंबुद्वीपं कुशं क्रौञ्चं सगोमेदं सशाल्मलम्

ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਮਕ ਮਹਾਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਲ-ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌੰਚ, ਗੋਮੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲ—ਇਹ ਸਭ ਦਵੀਪ ਵੀ ਨਿਹਾਰੇ।

Verse 13

पुष्करान्ताश्च ये द्वीपा ये च सप्तमहार्णवाः । लोकालोकं महाशैलं सर्वं च पुरतः स्थितम्

ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦਵੀਪਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਸ਼ੈਲ ਨੂੰ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 14

चतुःप्रकृतिसंयुक्तं जगत्स्थावरजंगमम् । युगान्ते तु विनिष्क्रान्तमपश्यत्स महेश्वरः

ਚਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਗਤ—ਯੁਗਾਂਤ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।

Verse 15

विप्रकीर्णशिलाजालामपश्यत्स वसुंधराम् । कूर्मपृष्ठोपगां देवीं महार्णवगतां प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਛਿੱਟੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਚ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ।

Verse 16

तस्मिन् विशीर्णशैलाग्रे सरित्सरोविवर्जिते । नानातरंगभिन्नोद आवर्तोद्वर्तसंकुले

ਉੱਥੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ—ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਜਲ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦਾ ਸੀ, ਭੰਵਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਛਲਦੇ ਘੁੰਮਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 17

नानौषधिप्रज्वलिते नानोत्पलशिलातले । नानाविहंगसंघुष्टां मत्स्यकूर्मसमाकुलाम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਅਨੇਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਖਦਾ ਸੀ; ਪੱਥਰੀਲੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਨਾਨਾ ਕਮਲ ਵਿਖਰੇ ਸਨ; ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 18

दिव्यमायामयीं देवीमुत्कृष्टाम्बुदसन्निभाम् । नदीमपश्यद्देवेशो ह्यनौपम्यजलाशयाम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਉੱਤਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਮ ਆਸ਼੍ਰਯ।

Verse 19

मध्ये तस्याम्बुदश्यामां पीनोरुजघनस्तनीम् । वस्त्रैरनुपमैर्दिव्यैर्नानाभरणभूषिताम्

ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੱਦਲ-ਸ਼ਿਆਮ ਕਨਿਆ-ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ—ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਿਤੰਬ, ਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ—ਅਨੁਪਮ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।

Verse 20

सनूपुररवोद्दामां हारकेयूरमण्डिताम् । तादृशीं नर्मदां देवीं स्वयं स्त्रीरूपधारिणीम्

ਉਸ ਦੇ ਪੈਜਣੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਉੱਚੀ ਸੀ; ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇਵੀ ਆਪ ਹੀ, ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 21

योगमायामयैश्चित्रैर्भूषणैः स्वैर्विभूषिताम् । अव्यक्ताङ्गीं महाभागामपश्यत्स तु नर्मदाम्

ਉਸ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਯੋਗਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਦਭੁਤ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸੂਖਮ ਤੇ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ।

Verse 22

अर्धोद्यतभुजां बालां पद्मपत्रायतेक्षणाम् । स्तुवन्तीं देवदेवेशमुत्थितां तु जलात्तदा

ਤਦ ਉਹ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਯੁਵਤੀ ਬਾਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਅੱਧੇ ਉੱਠੇ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।

Verse 23

विस्मयाविष्टहृदयो ह्यहमुद्वीक्ष्य तां शुभाम् । स्नात्वा जले शुभे तस्याः स्तोतुमभ्युद्यतस्ततः

ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ।

Verse 24

अर्चयामास संहृष्टो मन्त्रैर्वेदांगसंभवैः । सृष्टं च तत्पुरा राजन्पश्येयं सचराचरम्

ਹਰਖਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ—ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 25

सदेवासुरगन्धर्वं सपन्नगमहोरगम् । पश्याम्येषा महाभागा नैव याता क्षयं पुरा

ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

Verse 26

महादेवप्रसादाच्च तच्छरीरसमुद्भवा । भूयो भूयो मया दृष्टा कथिता ते नृपोत्तम

ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 27

प्रादुर्भावमिमं कौर्म्यं येऽधीयन्ते द्विजोत्तमाः । येऽपि शृण्वन्ति विद्वांसो मुच्यन्ते तेऽपि किल्बिषैः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜੋ ਇਸ ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਕੇਵਲ ਸੁਣਦੇ ਵੀ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।