Adhyaya 159

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् । नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਰਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿੱਧ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 2

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत । न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ‘ਨਰਕ-ਦੁਆਰ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਮਹਾਘੋਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह । जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਕੁਝ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਲੱਛਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 4

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति । तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः

ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह । विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम्

ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਲਹੂ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਣ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਸੰਘਾਤ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ‘ਪਹਿਚਾਣ’ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਪਜਦੀ ਹੈ?

Verse 6

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् । ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्

ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਮਾਰਕੰਡ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਸਰੂਪ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् । सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।

Verse 8

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹੀ ਦੰਡ-ਦਾਤਾ ਹੈ; ਦੁਰਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਦੰਡ-ਦਾਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਸਕ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਹੈ।

Verse 9

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा । यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 10

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 11

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् । विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः

ਸਾਰੀ ਯਾਤਨਾ ਸਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਭੋਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः

ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹਕਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਂ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਗੂੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਕੋੜ੍ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦੰਦ ਕਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः । संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः

ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਨਾਲ ਨਖ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਰੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਚਮੜੀ-ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਣਯੋਗ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप । खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੋ ਅਯੋਗ ਲਈ ਯਜ્ઞ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁੱਤੇ-ਨਿਮੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗਧਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने । वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः

ਜੋ ਬਿਨਾ ਪਰਖੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਿੱਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਝਾੜੀ-ਝੰਕਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਏ, ਉਹ ਜੁਗਨੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः । अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत्

ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬੈਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਾਸੀ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् । फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः

ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਸਤਕ ਚੁਰਾਏ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਫਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 18

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् । अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः

ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਫਿਰ ਗਲੇ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਦਿੱਤੇ (ਹਿੱਸਾ/ਆਗਿਆ) ਉਹ ਫਲ ਖਾ ਲਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः । प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः

ਜੋ ਵਸਤ੍ਰ ਚੁਰਾਏ, ਉਹ ਗੋਹ (ਇਗੁਆਨਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਸ਼ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਵਨ-ਆਹਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ)। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ (ਸੰਨਿਆਸ) ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਟਕੇ, ਉਹ ਮਰੁ-ਪਿਸਾਚ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 20

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः । अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਨਿੰਦਾ-ਚੁਗਲੀ ਕਰੇ ਉਹ ਵਾਤ-ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੁਰਾਏ ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਏ ਉਹ ਚੂਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਯੌਵਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ ਉਹ ਸੱਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 21

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् । जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः

ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਿਰਕਲਾਸ (ਛਿਪਕਲੀ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜੇ ਉਹ ਮੱਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः । अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्

ਜੋ ਨਾ ਵੇਚਣਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਟ ਨੇਤਰਾਂ (ਭਿਆਨਕ ਟੇਢੀਆਂ ਅੱਖਾਂ) ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਯੋਨੀਗਮਨ ਕਰੇ ਉਹ ਭੇੜੀਆ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਕਰੇ ਉਹ ਉੱਲੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 23

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते । प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत्

ਜੋ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਇਕਾਦਸ਼ਾਹ (ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਨਾ ਦੇਵੇ ਉਹ ਮਧੁਕ (ਮੱਖੀ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 24

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः । परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्

ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਅਵੈਧ ਗਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਚੋਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਉਹ ਕੱਛਪੀ (ਕਛੂਏ) ਦਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् । दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਦੇਵਾਲਯ ਦਾ ਸੇਵਕ ਅਧਰਮੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ-ਸੰਜ्ञਿਤ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਦੁਭਾਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਬਿਛੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 26

मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् । सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्

ਜੋ ਪੈਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਉਹ ਬਿੱਲੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਮਾਸਭੋਜੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਖੁਸਰਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਚੁਰਾਏ, ਉਹ ਦੁਰਗੰਧੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 27

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् । कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च

ਪਿੰਡ ਦਾ ਚਾਟੂਕਾਰ, ਜੋ ਦਿਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਝੂਠਾ ਪੰਡਿਤ ਬਿੱਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਕਬਕ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਸ’ ਆਖੇ—ਉਹ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 28

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् । यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਮ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਗੱਲ ਪਰਾਏ ਮਨੁੱਖ/ਧਨ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ।

Verse 29

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः । एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿਰਛੀ—ਪਸ਼ੂ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਐਸੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।

Verse 30

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः । ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत

ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਭੋਗਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਮੌਤ—ਹੇ ਭਾਰਤ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 31

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे । स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते

ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਸਮਫਲ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਕਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।

Verse 32

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः । इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः

ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਛੇਵਾਂ’ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਆਯੁ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 33

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च । प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ

ਉਹ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣ, ਦੁੱਖ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਤਨ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਰਣ; ਆਪਣੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਭਵ ਤੇ ਅਭਵ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ।

Verse 34

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः । प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः

ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਰੰਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਕਲੇਦ-ਰੂਪ ਨਮੀਦਾਰ ਪਿੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਰੂਪ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 35

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च

ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਸੁੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲਾਘਵ, ਸੂਖਮਤਾ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਬਲ ਆਦਿ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼, ਚੇਸ਼ਟਾ (ਗਤੀ) ਅਤੇ ਰੂਖਾਪਣ ਲੱਛਣ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् । सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्

ਪਿੱਤ (ਅਗਨੀ-ਤੱਤ) ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪਚਨ, ਉਸ਼ਣਤਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਲ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਸਨਾ (ਸਵਾਦ), ਸ਼ੀਤਲਤਾ, ਸਨੇਹ, ਨਮੀ, ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च । आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः

ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਗੰਧ, ਘ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ, ਭਾਰਪਣ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਠੋਸ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਸਪੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः

ਦੌਰ੍ਹ੍ਰਿਦ (ਮਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ) ਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰਭ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਵਿਕਾਰ ਰੂਪਤਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੱਕ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः

ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਅਤੇ ਵਰਣ (ਕਾਂਤੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि

ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਖਾਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਸੱਤਵੇਂ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 41

पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति । अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते

ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਪ ਗਰਭ ਵੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਜੇ ਬੱਚਾ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ)।

Verse 42

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः

ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਵ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਯੰਤਰ ਦੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਤੀਰ ਨਿਕਲੇ—ਅਕਸਰ ਜ੍ਵਰ-ਸਹਿਤ ਪੀੜਾ ਨਾਲ।

Verse 43

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः । अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्

ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਸਥੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 44

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा । तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत

ਸਵਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਪਾਲ-ਪੱਟੀਆਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਕਰੋੜ ਹਨ।

Verse 45

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः । हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा

ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾੜੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ‘ਹਿਤਾ’ ਨਾੜੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 46

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे । उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः । जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप

ਧਰਮ ਨਾਲ ਗਤੀ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਗਤੀ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्

ਦੇਵਤ੍ਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਦਾਨ, ਭੋਗ ਆਦਿਕ ਜੋ ਕਰਮ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ—ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਫਲ ਹੈ।

Verse 49

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे । निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते

ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਣ—ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਲੱਗਣ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਉੱਧਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 50

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਮਹਾਤੀਰਥ ‘ਨਰਕੇਸ਼ਵਰ’ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्

ਉਹ ਤੀਰਥ ਨਰਕ-ਨਾਸਕ ਹੈ, ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਦਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 52

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 53

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् । स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ‘ਵੈਤਰਨੀ ਗਾਂ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਰਨੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 54

युधिष्ठिर उवाच । यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਯਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਆਰ ਤੇ ਜੋ ਵੈਤਰਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?’

Verse 55

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् । केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद

‘ਉਸ ਤੋਂ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਦਾ ਨਿਤ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।’

Verse 56

श्रीमार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् । या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਸਭ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਯਮ ਦੇ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਤਰਨੀ ਹੈ।’

Verse 57

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा । पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता

ਉਹ ਅਥਾਹ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਪੂ ਅਤੇ ਲਹੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਸ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।

Verse 58

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा । कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः

ਉਹ ਦ੍ਰਵ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਤ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਪੂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ—ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਂਚਾਂ ਵਾਲੇ।

Verse 59

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः । अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः

ਉਹ ਸ਼ਿਸੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਅਤਿ ਹਿੰਸਕ, ਮਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਵਾਲੇ।

Verse 60

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः । पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम्

ਉੱਥੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਲਯ-ਅੰਤ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਰਤ੍ਯ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦਰੁਣ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹਦੇ ਹਨ।

Verse 61

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति

‘ਹਾਏ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ ਮਾਂ!’—ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਅਸਿਪੱਤ੍ਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਿੱਗਦੇ ਨੂੰ ਬਚਾਏ…

Verse 62

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः । चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी

ਜੀਵ ਤਰਦੇ ਹਨ, ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 63

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते । मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च

ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਦਾਨ—ਧਰਮਿਕ ਦਾਨ—ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 64

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् । पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम्

ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਦਾ ਹੀ (ਦੁਖ ਵਿੱਚ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਸਾਧੁ-ਸ਼ੀਲ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते । विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्

ਜੋ ਪਾਪੀ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੰਡ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੇ ਸਨ: ਮਾਲਕ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ।

Verse 66

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये । पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁੱਢਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ-ਹੀਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਦਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਪੀ ਉੱਥੇ ਯਾਤਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ।

Verse 67

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः । कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम्

ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਥੱਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ।

Verse 68

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति । आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम्

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘ਕੁਝ ਨਹੀਂ’—ਉਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਸਦਾ ਦਾ ਹੈ।

Verse 69

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी । कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः

ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਜ-ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਕੋਲ ਦੁਸ਼ਟ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਿੰਦਕ; ਵਚਨ-ਭੰਗੀ, ਝੂਠਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾਪੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਪਰਾਧੀ ਦੰਡ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ।

Verse 70

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः

ਜੋ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਏ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਛੀਨ ਲਏ; ਸੁਖੇਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬੰਧ ਤੋੜੇ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟੇ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੰਦਿਤ ਅਪਰਾਧੀ ਹਨ।

Verse 71

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च । गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਸ (ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਾਨ) ਵੇਚੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗੋਕੁਲ ਲਈ ਬਾੜ/ਬੰਧ ਤੋੜ ਦੇ—ਇਹ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ।

Verse 72

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः । शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी

ਜੋ ਕੁਆਰੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਏ—ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿਲਾ-ਮਦਿਰਾ ਦਾ ਆਦੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप । सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ। ਹੁਣ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਸੁਣ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 74

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्

ਅਯਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ, ਵਿਸੁਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਵੇਲੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਨ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् । स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਾਟਲ ਵਰਣ ਦੀ, ਸ਼ੁਭ ‘ਵੈਤਰਣੀ’ ਗਾਂ ਬਣਾਵੇ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ, ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।

Verse 76

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् । कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने

ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਸੱਤ ਧਾਨਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੋਟੀ’ ਵਾਂਗ ਮਾਪ ਦਾ ਟੇਲਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਵੇ।

Verse 77

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः

ਯਮ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਵੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੱਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਛੋਟੀ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 78

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्

ਉਸ ਉਡੁਪ (ਬੇੜੇ) ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਜਿਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛਤਰ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਜਾਵੇ।

Verse 79

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्

ਅੰਗੂਠੀ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਫੜ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 80

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । इत्यधिवासनमन्त्रः

ਓਂ। ਯਮ ਦੇ ਦੁਆਰ ਦੇ ਮਹਾਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ (ਗੋ-ਦਾਨ/ਸਹਾਇਤਾ) ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵੈਤਰਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।—ਇਹ ਅਧਿਵਾਸਨ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 81

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰਹਿਣ; ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ। ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂ।

Verse 82

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । इति दानमन्त्रः

ਓਂ! ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁਰੂਪ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਭੂਦੇਵ, ਪੰਕਤੀ-ਪਾਵਨ! ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਇਹ ਦਾਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੈਤਰਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।—ਇਹ ਦਾਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 83

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਰਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵੈਤਰਨੀ ਧੇਨੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 84

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः

ਫਿਰ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਫੜ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰਕੇ,

Verse 85

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये । उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते । इत्यनुव्रजमन्त्रः

ਹੇ ਧੇਨੂ! ਯਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਉਸ ਮਹਾਂ ਭਯ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀਂ। ਹੇ ਧੇਨੂ! ਮੈਂ ਪਾਰ ਉਤਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਵੈਤਰਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ‘ਅਨੁਵ੍ਰਜ’ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 86

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् । एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी

ਜੋ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਵ੍ਰਜ ਕਰਕੇ ਚੱਲੋ ਅਤੇ ਸਾਰਾ (ਦਾਨ-ਸਾਮਾਨ) ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਨਦੀ ਸੁਖ-ਵਾਹਿਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 87

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी । सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

ਉਸ ਧੇਨੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ (ਨਦੀ) ਐਸੀ ਜਲ-ਧਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵੀ।

Verse 88

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः । स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्

ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੌ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति । इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्

ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੀ (ਸੀਮਿਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣਾ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮਹਾਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੈਤਰਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी । स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 92

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः

ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਸਤਕਥਾ ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਪੁਣ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ।

Verse 93

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम्

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ।

Verse 94

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये । पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः

ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਘੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੀਵਾ ਕਿਸੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਨਿਮਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 95

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦ ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਰਕੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚੇਤਾਵਨੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ।

Verse 96

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः । तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप

ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे । विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना

ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਮਨਵੰਤਰ ਤੱਕ, ਦੁਰਲਭ ਸ਼ਿਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ-ਵਰਨ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਝੰਕਾਰਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः । भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 99

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

ਜਦ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ—ਅਰਥਾਤ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ—ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 101

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर । विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਕੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 102

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् । लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः

ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਲਭ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।