Adhyaya 229

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं ते कथितं राजन्पुराणं धर्मसंहितम् । शिवप्रीत्या यथा प्रोक्तं वायुना देवसंसदि

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਣ—ਧਰਮ-ਸੰਹਿਤਾ—ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 2

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिस्तथैव च । आदिमध्यावसानेषु नर्मदायां पदे पदे

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ—ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ—ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵੀ ਹਨ।

Verse 3

मया द्वादशसाहस्री संहिता या श्रुता पुरा । देवदेवस्य गदतः साम्प्रतं कथिता तव

ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਸੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਚਾਰੀ—ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।

Verse 4

पृष्टस्त्वयाहं भूपाल पर्वतेऽमरकण्टके । स्थितः संक्षेपतः सर्वं मया तत्कथितं तव

ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 5

नर्मदाचरितं पुण्यं शृणु तस्यास्ति यत्फलम् । यत्फलं सर्ववेदैः स्यात्सषडङ्गपदक्रमैः

ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣ; ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ—ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

पठितैश्च श्रुतैर्वापि तस्माद्बहुतरं भवेत् । सत्रयाजी फलं यत्र लभते द्वादशाब्दिकम्

ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

चरिते तु श्रुते देव्या लभते तादृशं फलम् । सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं स्नात्वा सागरमादितः

ਪਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਪੁੰਨ ਹੈ।

Verse 8

सकृत्स्नात्वा तथा श्रुत्वा नर्मदायां फलं हि तत् । आदिमध्यावसानेन नर्मदाचरितं शुभम्

ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ—ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੁਣੀ ਹੋਈ—ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 9

यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु । स प्राप्य शिवसंस्थानं रुद्रकन्यासमावृतः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते । एतद्धर्ममुपाख्यानं सर्वशास्त्रेषु सत्तमम्

ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਸੰਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 11

देशे वा मण्डले वापि वा ग्रामे नगरेऽपि वा । गृहे वा तिष्ठते यस्य चातुर्वर्ण्यस्य भारत

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੰਡਲ, ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਗਰ, ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ—ਜਿੱਥੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ (ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ…

Verse 12

स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः । त्रिविधं कारणं लोके धर्मपन्थानमुत्तमम्

ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੰਥ।

Verse 13

देवतानां गुरुं शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम् । श्रुत्वेश्वरमुखात्पार्थ मयापि तव कीर्तितम्

ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 14

दक्षिणे चोत्तरे कूले यानि तीर्थानि कानिचित् । प्रधानतः सुपुण्यानि कथितानि विशेषतः

ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤਿ-ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 15

स्पर्शनाद्दर्शनात्तेषां कीर्तनाच्छ्रवणात्तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

इदं यः शृणुयान्नित्यं पुराणं शिवभाषितम् । ब्राह्मणो वेदविद्यावान् क्षत्रियो विजयी भवेत्

ਜੋ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਉਚਾਰਿਤ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਜੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 17

धनभागी भवेद्वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग्भवेत् । सौभाग्यं सन्ततिं स्वर्गं नारी श्रुत्वाप्नुयाद्धनम्

ਵੈਸ਼੍ਯ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਧਰਮ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ, ਸੰਤਾਨ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । माहात्म्यं नर्मदायास्तु श्रुत्वा पापबहिष्कृताः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯਨ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

पापभेदी कृतघ्नश्च स्वामिविश्वासघातकः । गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਭੇਦੀ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੋ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਵਿਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਵੀ।

Verse 20

एते श्रुत्वैव पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः । ये पुनर्भावितात्मानः शृण्वन्ति सततं नृप

ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ…

Verse 21

पूजयन्त इदं देवाः पूजिता गुरवश्च तैः । नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵੀ।

Verse 22

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धपुष्पविभूषणैः । पूजितं परया भक्त्या शास्त्रमेतत्फलप्रदम्

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ—ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 23

लेखापयित्वा सकलं नर्मदाचरितं शुभम् । उत्तमं सर्वशास्त्रेभ्यो यो ददाति द्विजन्मने

ਜੋ ਕੋਈ ਨਰਮਦਾ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਵਰਣਨ ਲਿਖਵਾਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਦਵਿਜ (ਦੁਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ…

Verse 24

नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नाने दाने च यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 25

एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् । स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्तिवर्धनम्

ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਨ੍ਯਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

सर्वपापहरं पार्थ दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां राजन् सर्वकामार्थसिद्धिदम्

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੁਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾ-ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शान्तिरस्तु शिवं चास्तु लोकाः सन्तु निरामयाः । गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्त्यस्तु धर्मं धर्मात्मजाश्रयः

ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵਤਾ ਤੇ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਲੋਕ ਨਿਰਾਮਯ ਰਹਿਣ। ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਧਰਮ—ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ—ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੇ।

Verse 28

नरकान्तकरी रेवा सतीर्था विश्वपावनी । नर्मदा धर्मदा चास्तु शर्मदा पार्थ ते सदा

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਰੇਵਾ ਨਰਕ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਰਹੇ।