Adhyaya 57

Verse 1

ईश्वर उवाच । भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਨੁਮਤੀ ਨੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਆਪ ਖਾਧਾ। ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਬੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚ ਗਿਆ।

Verse 2

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्

ਫਿਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮਦਨ ਨਾਮਕ ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਮਾਰਕੰਡ ਦੇ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 3

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः

ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 4

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्

ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਧਰਮਕਥਾ ਸੁਣੀ।

Verse 5

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि

ਨਾਚ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਅੰਨ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।

Verse 6

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्

ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਵृषਭਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 7

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्

ਸ਼ੰਖ, ਵਾਜੇ, ਭੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਟਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਨਾਦਿਤ ਹੋਇਆ। ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕੀਤਾ।

Verse 8

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा

ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਾਤ ਤਦੋਂ ਲੰਘ ਗਈ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੀਰ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 9

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च

ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਪੁਸ਼ਪਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਉਪਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 10

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः

ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਪੂਜਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਸਟਿਤ ਤੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਲਟਕਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ।

Verse 11

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः

ਵਿਭਿੰਨ ਪਕਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਚੱਜੇ ਭੱਖਿਆਂ—ਮੋਦਕ ਆਦਿ—ਨਾਲ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸਨ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ।

Verse 12

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਰਵ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਪਦ੍ਮਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅੱਜ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਦਿਨ (ਐਤਵਾਰ) ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਵੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਹੈ।’

Verse 13

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च

ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ‘ਤਵਾਸ਼ਟਰ’ ਹੈ; ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸੁਵ (ਸਮਦਿਨ-ਰਾਤ) ਵੀ ਹੈ। ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਣ ‘ਵਿਸ਼ਟੀ’ ਭੀ ਹੈ।

Verse 14

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

ਇਹ ਉਤਸਵ ‘ਪਦਮਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯਨ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਚੌਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਪ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਸਭ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्

ਫਿਰ ਉਹ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਭਾਨੁਮਤੀ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਨੂੰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 16

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਈਸ਼ਾਨੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁਮੂਰਧਨ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 17

भानुमत्युवाच । तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्

ਭਾਨੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ; ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹੋ?”

Verse 18

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्

ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਤਾਪ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਦਵੇਗ? ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ—ਜਾਂ ਕੋਈ ਰੋਗ—ਤੈਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।

Verse 19

शबर उवाच । कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

ਸ਼ਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬੁੱਧਿ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।

Verse 20

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्

ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ…

Verse 21

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने

ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 22

राज्ञ्युवाच । अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਨਾਜ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹੁ।

Verse 24

शबर उवाच । नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

ਸ਼ਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਾਜ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ-ਭਾਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉੱਤਮ ਭਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

ਫਿਰ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 27

शबर उवाच । अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम

ਸ਼ਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਮੈਂ ਅੰਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਟੱਲ ਹੈ।

Verse 28

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਅੱਧਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 29

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप

ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਹੀ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ।

Verse 30

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह

ਹੇ ਭੂਮਿਪ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁੰਡ ਦੇ ਉਪਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਬਰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ (ਅਗਲਾ ਵਰਣਨ)।

Verse 31

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्

ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਗਤੀ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 57

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ — ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ।