
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ‘ਖੇਤਰ-ਪਾਪ’ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਆਦਿ ਧੂਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਧੂਮ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਖੱਡੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁਰਦਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਵਾਲਾ-ਜਨਿਤ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ‘ਧੂਮਾਵਰਤ’ ਨਾਮਕ ਭੰਵਰ-ਸਮਾਨ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ‘ਪਰਮਾ ਗਤੀ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ, ਅਪਾਯ-ਨਿਵਾਰਣ/ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਕਸ਼ਯ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । जालेश्वरं ततो गच्छेल्लिङ्गमाद्यं स्वयम्भुवः । कालाग्निरुद्रं विख्यातं भृगुकच्छे व्यवस्थितम्
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਜਾਓ—ਸਵਯੰਭੂ ਆਦਿ ਲਿੰਗ—ਜੋ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 2
सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् । क्षेत्रपापविनाशाय कृपया च समुत्थितम्
ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 3
पुरा कल्पेऽसुरगणैराक्रान्ते भुवनत्रये । वेदोक्तकर्मनाशे च धर्मे च विलयं गते
ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਸੁਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਹ੍ਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਲਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ—
Verse 4
देवर्षिमुनिसिद्धेषु विश्वासपरमेषु च । कालाग्निरुद्रादुत्पन्नो धूमः कालोद्भवोद्भवः
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਨ—ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧੂੰਆ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਕਾਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਭਯਾਨਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਸੀ।
Verse 5
धूमात्समुत्थितं लिङ्गं भित्त्वा पातालसप्तकम् । अवटं दक्षिणे कृत्वा लिङ्गं तत्रैव तिष्ठति
ਉਸ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਅਵਟ (ਖੱਡ) ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 6
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ कुण्डं ज्वालासमुद्भवम् । यत्र सा पतिता ज्वाला शिवस्य दहतः पुरम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਕ ਕੁੰਡ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾੜਦਿਆਂ ਜੋ ਜਵਾਲਾ ਡਿੱਗੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ।
Verse 7
तत्रावटं समुद्भूतं धूमावर्तस्ततोऽभवत् । तस्मिन्कुण्डे तु यः स्नानं कृत्वा वै नर्मदाजले
ਉੱਥੇ ਇਕ ਖੱਡ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ‘ਧੂਮਾਵਰਤ’—ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਭੰਵਰ—ਉੱਠਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਸਨਾਨ ਕਰੇ—
Verse 8
कुर्याच्छ्राद्धं पितृभ्यो वै पूजयेच्च त्रिलोचनम् । कालाग्निरुद्रनामानि स गच्छेत्परमां गतिम्
—ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਾਲਾਗ્નਿਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪੇ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यत्किंचित्कामिकं कर्म ह्याभिचारिकमेव वा । रिपुसंक्षयकृद्वापि सांतानिकमथापि वा । अत्र तीर्थे कृतं सर्वमचिरात्सिध्यते नृप
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਮਨਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਭਿਚਾਰਿਕ ਵਿਧੀ ਵੀ, ਜਾਂ ਵੈਰੀ-ਨਾਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 187
अध्याय
ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ)।