
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਅਤੁੱਲ’ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮਹਾਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ (ਮਹਿਸਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ੈਵ-ਸ਼ਾਕਤ ਸੰਯੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਰਬ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਤਿਲੋਦਕ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਰਕ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉੱਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਅਰਚਨਾ ‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣ’ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਸਥਾਨ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਬੇਹੱਦ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश कोटितीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागाः कोटिसंख्या महर्षयः
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਅਤੁੱਲ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
तपः कृत्वा सुविपुलमृषिभिः स्थापितः शिवः । तथा कोटीश्वरी देवी चामुण्डा महिषार्दिनी
ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ—ਚਾਮੁੰਡਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ-ਵਧਿਨੀ—ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नृप । तीर्थकोटीः समाहूय मुनिभिः स्थापितः शिवः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕੋਟੀਆਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 4
तस्यां तिथौ च हस्तर्क्षं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र तीर्थे तदा गत्वा स्नानं कृत्वा समाहितः
ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
नरकादुद्धरत्याशु पुरुषानेकविंशतिम् । तिलोदकप्रदानेन किमुत श्राद्धदो नरः
ਤਿਲੋਦਕ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕ ਤੋਂ ਇਕੀ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੋ ਨਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ!
Verse 6
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । तस्य तीर्थस्य योगेन सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 203
अध्यायः
ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ‘ਅਧਿਆਇ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਅੰਸ਼/ਪਾਠ ਦਾ ਸਮਾਪਤਿ-ਚਿੰਨ੍ਹ।