Adhyaya 103

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਏਰੰਡੀ-ਸੰਗਮ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ।

Verse 2

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्

ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਹ੍ਯਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ—ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਹਰਦਾ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਨ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਹਰਦਾ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਅਤ੍ਰਿ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।”

Verse 6

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता

ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸੱਤੋਂ ਸੋਮ-ਯਜ્ઞ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 7

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका

ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਨਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਧੀ।

Verse 8

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च

ਅਪਰਾਹਣ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਵਾਕਏ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 9

अत्रिरुवाच । सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੌਮ੍ਯੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹੇ ਕਾਂਤੇ, ਹੇ ਚਾਰੁ-ਸਰਵਾਂਗ-ਸੁੰਦਰਿ; ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ—”

Verse 10

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे

ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 11

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि

ਵੇਦ-ਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਮੇਰਾ ਹੈ।

Verse 12

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਰਕ ਤੋਂ (ਪਿਤਾ ਨੂੰ) ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ (ਪੁੱਤਰ) ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਹੋਵੇ—ਰੱਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਰਕਰਮ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਘੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ, ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 14

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः

ਉਹ ਭਾਰ ਸੁਪੁੱਤਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵੈਤਰਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੌਤਰੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 16

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

ਦਿਨੇ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਸਭ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਉਦਵੇਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।’

Verse 18

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

ਉਹ ਉਪਾਅ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣ। ਉਹ ਕਰਮ ਵੀ ਸੋਚ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 19

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ—ਵ੍ਰਤਾਂ, ਉਪਵਾਸਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਗ-ਪਾਤ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ।’

Verse 20

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते । तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया

ਦੇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 21

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਨਾਰੀ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਦੀ ਸਾਧਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

ਜਪ, ਤਪ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਮ੍ਰਿਡ (ਰੁਦ੍ਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ—ਇਹ ਛੇ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 23

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਦੋਸ਼, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਤ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸੁਰੋਤਮਾਂ—ਸਰਵੋਚ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 25

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ।”

Verse 26

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे । न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

ਇਸ ਧਰਮਮਈ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬੰਧੂ ਨਹੀਂ।

Verse 27

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः

ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੁਖ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿ ਕੇ ਭਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे

ਇਸ ਲਈ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞੇ, ਹੇ ਸੱਤਵਵਤੀ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨੇਤ੍ਰੀ।

Verse 29

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्

“ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ—ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਕਰ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਠਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲੀ।

Verse 30

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ। ਅਤੇ ਉਹ—ਹੰਸ ਦੀ ਖੇਡਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ—ਹਿਰਣ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਉੱਤਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 31

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्

ਫਿਰ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਦੇਵੀ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਭੰਡਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੋਮਪਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 34

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते

ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦੋ ਯੋਜਨ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਯਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 36

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਏਰੰਡੀਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰੀਏ, ਉਹ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ, ਸਾਕ-ਆਹਾਰ ਕਰਦੀ।

Verse 37

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा । ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

ਸ਼ੁਭ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤੀਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨਿ ਤਪ ਸਾਧਦੀ ਸੀ।

Verse 38

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा

ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰਦੀ; ਅਤੇ ਜਦ ਹੇਮੰਤ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।

Verse 39

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् । देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि

ਉਹ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ; ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਤਰਪਣ ਕਰਦੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 40

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः

ਸਨਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 41

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਵੇਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 42

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਜਪ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ (ਜਲ-ਅਰਪਣ) ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 43

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते

“ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਤਪ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 44

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲ, ਸਾਗ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਨੀਵਾਰ ਅਨਾਜ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 45

विप्रा ऊचुः । तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्

ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤਾ! ਤੇਰੇ ਅਦਭੁਤ ਤਪ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸਤਿਆਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ—ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ।

Verse 46

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्

ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਾਪਸੀ ਵ੍ਰਤ ਬਾਰੇ ਕੌਤੁਹਲ ਜਾਗਿਆ ਹੈ; ਸਵਰਗ, ਮੋਖ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਲਈ ਤੂੰ ਤਪ ਉੱਤੇ ਤਪ, ਦੁਰਲੱਭ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।

Verse 47

अनसूयोवाच । तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਨਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 48

विप्रा ऊचुः । तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी

ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਨਿਗਧ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਹੰਸ ਦੀ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਗਤੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੈਂ।

Verse 49

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्

ਫਿਰ ਤੇਨੂੰ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?

Verse 50

अनसूयोवाच । यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੋ—ਸਭ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਛਾਣਦੀ ਹਾਂ।”

Verse 51

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ।

Verse 52

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ।

Verse 53

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः

ਹਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਗਰੁੜ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ—ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ।

Verse 54

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ; ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਹੱਥ ਉੱਠਾ ਕੇ ਅਕਸ਼ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ।

Verse 55

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਵੀ।

Verse 56

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਦਸ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 57

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਰਧਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ; ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 58

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਧਵੀ ਅਨਸੂਯਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ; ਉਹ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 59

अनसूयोवाच । किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਮੂਲ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹਨ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਨਾ ਛੱਡੇ ਕਹੋ।”

Verse 60

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹੀ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੁ (ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਟ) ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਲ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੇਘ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 61

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਬੀਜ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 62

विष्णुरुवाच । हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇਮੰਤ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਮੈਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।

Verse 63

रुद्र उवाच । ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹੀ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ-ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕ్షੀਣਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 64

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆਵਾਂ, ਤਿੰਨ ਕਾਲ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਹਨ।

Verse 65

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਏਕਾਤਮ ਹੋ ਗਏ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਮਨ-ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 66

अनसूयोवाच । धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਸਲਾਹੀ ਅਤੇ ਵੰਦਨੀਯ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ।

Verse 67

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा

ਜੇ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਂਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਰਦਾਤਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣ।

Verse 68

रुद्र उवाच । एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਏਰਣਡੀ’ ਕਹੀ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 69

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਪੂਰਾ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 70

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्

ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 71

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि । प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च

ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਰਣ੍ਯ (ਸੋਨਾ) ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 72

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

ਚਾਂਦੀ, ਗਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਭੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੋਟਿਗੁਣ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਉਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੁ) ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 73

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਨਰ ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 74

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्

ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੋ ‘ਏਕਾਦਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्

ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਰਥੀ ਵਿਦਿਆ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਦਾ ਅਰਥੀ ਧਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 76

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्

ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

अनसूयोवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਨ।

Verse 78

विष्णुरुवाच । पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੂਜਨੀਯੇ, ਪੂਜ੍ਯ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਪਰ ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ—ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਯਜ੍ਞ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ।”

Verse 79

अनसूयोवाच । ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹੀ ਮਨਚਾਹਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 80

विष्णुरुवाच । पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਭ-ਵਾਸ’ ਦਾ ਪੁੰਨ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਪਾਰ ਮੈਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 81

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः

ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਉਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੇਵ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ—ਭੀ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 82

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵਾਂਗੇ—ਅਯੋਨਿਜ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਨਮੇ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞੇ, ਦੇਵਤਾ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।

Verse 83

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੀਰਥ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸਾਂਨਿਧਿ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਰੀ ਹੋਵੇਂਗੀ। ਏਰਣਡੀ—ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਂਗੀ।

Verse 84

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਦੇਵੀ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਾਹੇੰਦਰ ਪਰਵਤ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 85

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਫਿੱਕੀ ਸੀ, ਕੇਸ ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 86

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्

ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਿਸ ਪਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਉੱਠ, ਉੱਠ!”

Verse 87

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्

ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਨਸੂਯਾ, ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾ! ਤੂੰ ਗਾਲਵ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 88

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਰਲਭ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ ਭੀ।”

Verse 89

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਮਹਾਨ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਹਾਰੀ ਗਈ।

Verse 90

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्

ਉਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ।

Verse 91

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्

ਉਹ ਕਦੰਬ-ਫੁੱਲ ਦੇ ਗੋਲਕ ਵਰਗਾ ਗੋਲ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵ੍ਰਿਤਾਕਾਰ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 92

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः

ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ—ਉਹ ਅਨਸੂਯਾ ਦਾ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਵਯੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 93

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु

ਉਹ ‘ਚੰਦਰਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਸੋਮ-ਸਰੂਪ; ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਪ੍ਰਤਿਪਤ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮੀ—ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ (ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ-ਕਲਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 95

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ਚੌਗੁਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਲਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਸਮੇਤ।

Verse 96

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਲਤਾ-ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्

ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਂਦਾ ਮੂਰਖ ਵੀ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਕੱਟੇ—ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 98

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਮੈਥੁਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 99

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् । गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਮਥਾਣੀ ਚਲਾਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਵੀ।

Verse 100

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਰਸ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਰੇਣੁ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਰਥਾਤ ਯਥੋਚਿਤ ਪਿੰਡ-ਤਿਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 101

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਨੇਤ੍ਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 102

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੱਖੋਂ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 103

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਯ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ)।

Verse 104

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 105

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹਾਵਿਪਲਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਸੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 107

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਜਗੰਨਾਥ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੀ।

Verse 108

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ।

Verse 109

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਨਸੂਯਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

Verse 110

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਆਈ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਦੀ ਪਾਪ-ਲਾਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਓ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਵੇ।

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸੁਵਰਣਸ਼ਿਲਕ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 113

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा

ਉੱਥੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮਕ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਨਾਢ੍ਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਸਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 114

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਛਕੜਾ ਭਰ ਕੇ ਗੁਫਾ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਲੱਕੜਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 115

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿੰਗਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੱਕੜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਢੱਕਿਆ ਬੇਬਸ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 116

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਘਰ ਵੱਲ ਜਲਦੀ ਆਇਆ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਬੈਲ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 117

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣਨਹਾਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 118

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ, ਬਿਨਾ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਥੈਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀਵਾਨ ਰਹੀ।

Verse 119

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः

ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਆਦਿਕ ਕਰ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਯਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 120

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च

ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਾਗਿਆ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਰੋਈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ।

Verse 121

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले

ਉਹ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ; “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 122

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ-ਉਤਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿਪਟੇ ਤੇ ਮੈਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 123

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे

ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ—ਬੇਚੈਨ ਖੇਡਦਾ—ਵੇਖਾਂਗੀ? ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਾਂਗੀ?

Verse 124

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् । दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्

ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ-ਪਥ ਦਾ ਅੰਤ, ਤੇਰੀ ਸਦਾ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਤਾਨ-ਧਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੀ ਮੈਂ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ?

Verse 125

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਦਿਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਤੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ, ਜੋ ਚਿਰੋਂ ਚਿੰਤੇ ਸਨ, ਵਿਫਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।

Verse 126

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले

ਇਸ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ, ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੈ।

Verse 127

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 128

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता

ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੁੰਨਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਧਵ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸੁੰਨੀਆਂ। ਮੂਰਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸੁੰਨਾ; ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਹੈ।

Verse 129

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

ਲੋਕ ਝੂਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਨ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਰਿਸ਼ਵੰਗ ਤਾਂ ਚੰਦਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ੀਤਲ ਹੈ।

Verse 130

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ—ਦਾੜ੍ਹੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਖੇਡਦਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ।

Verse 131

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ—ਦਿਗੰਬਰ, ਲਾਜ ਰਹਿਤ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਧੁਸਰ—ਮਾਨੋ ਗੰਗਾਧਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 132

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਦਾ ਸੁਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੋਣਾ ਵੀ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः

ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰ-ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

Verse 134

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्

ਮੱਛੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ, ਮਗਰਮੱਛ ਆਦਿ ਵੀ—ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਪਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 135

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक

ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਪੰਚਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ (ਮੌਤ), ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹਾਂ।”

Verse 136

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः

ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਾਜਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਸਭਾ ਰਚਾਈ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਸਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਖਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕਾਵ) ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 137

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्

ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਯਜ್ಞ ਕੀਤਾ।

Verse 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

ਉਸ (ਯਜ्ञ) ਤੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

ਉਹ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ ਵਾਨਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

ਰਾਵਣ, ਜੋ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੰਯੋਗ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਦਾ ਜਪ-ਅਧਿਐਨ ਸਵਰਗ ਲਈ ਹੈ।

Verse 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਏ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ‘ਹੇ ਵਤਸ, ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੱਚਾ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ।’

Verse 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਏ।

Verse 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਆ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗੋਵਿੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਦਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਲਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ।

Verse 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् । अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

ਪਸ਼ੂਪਾਲ ਘਰੋਂ ਮਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਹਿਸਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।

Verse 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

ਪਸ਼ੂਪਾਲ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਤਮ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂ, ਤੂੰ ਮਹਿਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ।’

Verse 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्

ਤਦ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੀਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਮਹਿਸੀਆਂ ਨਾ ਦਿੱਸੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ।

Verse 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਏਰੰਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਰੇਵਾ ਅਤੇ ਏਰੰਡੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਜਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਨੇਤਰ ਧੋ ਲਏ।

Verse 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

ਫਿਰ ਦਿਨ ਢਲਣ ਤੇ ਉਹ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਖੇਦਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ।

Verse 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् । पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

ਕਦੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ, ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲਪੇਟੇ। ਤਦ ਗੁਣਵਾਨ ਪਤਨੀ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

Verse 157

भार्योवाच । अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਲੱਕੜ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।”

Verse 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

“ਮੈਂ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਲੁਕਾਏ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

Verse 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ। ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰਸ-ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਸੰਤਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 161

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਲੁਕਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਮੈਂ ਰਾਤ ਭਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂ—ਅਤੇ ਕੀ ਕਹਾਂ?

Verse 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

ਅੱਜ ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਤੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

ਕੀ ਇਹ ਤਲਾਬ ਸੀ, ਜਾਂ ਨਦੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਗਿਆ ਸੀ? ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 166

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत । भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਹਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

ਅੱਜ ਮੈਂ ਮਹਿਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਗਿਆ। ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀਤਾ।

Verse 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਰੋਵਰ। ਸੱਚ, ਸੱਚ—ਫਿਰ ਸੱਚ—ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਪਵਾਸ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਉੱਥੇ ਗਿਆ।

Verse 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

ਉਥੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਦੇਵ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਾਇਆ।

Verse 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ, ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ—

Verse 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

ਤ੍ਰੈਵੇਦ-ਮਯ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇਂਗੀ।

Verse 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗੋਦਾਨ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ।

Verse 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ (ਰਾਜਾ), ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ।

Verse 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਇਸ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

ਉਹ ਆਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਜੋ ਕੋਈ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਵਰਤ) ਕਰੇ…

Verse 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਾਤ्तਵਿਕ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰੇ…

Verse 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਕংস ਅਸੁਰ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

ਪੱਖਿਰਾਜ (ਗਰੁੜ) ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਵੇ; ਫਿਰ ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਚਤੁਰਾਨਨ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

(ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ) ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਕਮਲ-ਕੁੰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ…

Verse 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਅੱਠਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਜੋ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

Verse 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੇ ਜੋ ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਸੁਸਥ ਹੋਣ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣ, ਨਿੱਤ ਵੇਦ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋਣ।

Verse 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਏ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।

Verse 184

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

ਏਰੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਤర్పਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ।

Verse 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬੈਲ ਹਲ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਬੱਛੜੇ ਸਮੇਤ, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਂ—ਚਾਹੇ ਚਿੱਟੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲਾਲ, ਜਾਂ ਕਾਲੀ, ਜਾਂ ਪਾਟਲਾ (ਤਾਮ੍ਰੀ), ਜਾਂ ਕਪਿਲਾ (ਸੁਨਹਿਰੀ-ਭੂਰੀ)—ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁੱਧ-ਦੋਹਣ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਖੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਵਰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੰਡੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਬੱਛੜੇ ਸਮੇਤ ਗਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ—ਹਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਸੁਰਭੀ ਮੈਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਏਰੰਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

ਚਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਾਇਆ ਕਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਦੋ ਯੋਗ੍ਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਹੀ ਜਲ-ਭਰੇ ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ।

Verse 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਲਸ਼ ਇਕੋ ਦੈਵਜ੍ਞ (ਜੋਤਿਸੀ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਮਵੇਦੀ ਗਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਚਰਤਨ—ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा

ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਦੇ ਪੱਲਵ ਜੋੜੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਤ्थ ਤੇ ਮਧੂਕ ਵੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ।

Verse 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧਾਰਥਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮੀ ਦੇ ਲਈ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰ੍ਯ) ਇਹ ਵੀ ਰੱਖੇ: ਜੋ ਵਸਤ੍ਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਟਕ ਆਦਿ ਅਭਰਣ ਵੀ।

Verse 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

ਤਦੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 196

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे । फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਫਲ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਤਾਮਬੂਲ (ਪਾਨ) ਵੀ ਅਰਪੇ।

Verse 197

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः । भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ-ਚੱਪਲ ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

Verse 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

ਹਰ ਦਾਨ ਕੋਟਿਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਰੰਡੀ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਜਿਵੇਂ ਏਰੰਡੀ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੋਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਾਤਵੇਦਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ…