Adhyaya 9

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਸੁਣ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਸੂਰਜਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਥਾਵਰ ਸਭ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 2

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते

ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਗਏ—ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—…

Verse 3

नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः । सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा

ਤਦੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮੇਘਾਂ ਨੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ (ਬਿਜਲੀ) ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਧਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 4

ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते । जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਦਰਾ ਲਈ।

Verse 5

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः । शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्

ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਮੁਦਰੀ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः

ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਸਭ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 7

पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्

ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ੍ਰ, ਅਨੇਕ ਬਿਛੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੇਜ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਸ਼ਿਵ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ।

Verse 8

विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः । गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्

ਉਹ ਨਾਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਭੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੁੱਤੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 9

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਰਲੇਖ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

Verse 10

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 11

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती । प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी

ਨਰਮਦਾ-ਦੇਸ਼ (ਨਰਮਦੇਯ) ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਵਰਣੀ ਨਾਰੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 12

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्

ਚਾਰੋਂ ਵੇਦ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਭੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 13

भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਾਮਯ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਤੁਤਿ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉੱਚਾਰ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 14

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर

ਸਮੀਪ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬੋਲਾ: “ਉੱਠੋ, ਹੇ ਹਰ! ਹੇ ਪਿੰਗਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ!”

Verse 15

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्

ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਹਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਤੁਤਿ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਦਿਵ੍ਯ, ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 16

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा

ਮੈਂ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਵੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ (ਵੇਦਾਂ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸਦਾ ਮੂਕ, ਨੀਵਾਂ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 17

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै

ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਤੀ, ਵੀਰਯ, ਬਲ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 18

तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵੇਦ ਤੁਰੰਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर

ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਅਤੇ ਅਲਪ-ਵੀਰਯ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ।

Verse 20

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो

ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਹੈ। ਹੇ ਜਗਦਗੁਰੂ! ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्

ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦ-ਨਿਧੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਅੰਧਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਸਤ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।

Verse 23

हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् । वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः

ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੇਦ ਉਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹਾਂ।

Verse 24

अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् । तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦ ਤੇਰੇ ਵੇਦ ਅਚਾਨਕ ਚਲੇ ਗਏ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਭੂਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਏ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।

Verse 25

ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम । दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

Verse 26

जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी । ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਭਾਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 27

कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते । जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्

ਇਉਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੋਮਲ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾ—ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 29

कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः । केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਕਿਸ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਏ? ਤੂੰ ਕਥਨ ਕਰ।

Verse 30

एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना । ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੈਣੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ…”

Verse 31

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते । पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ

ਤੇਰੇ ਉਸ ਅਸਾਵਧਾਨ ਪਲ ਦਾ ਛਿਦਰ ਲੱਭ ਕੇ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਜਲ-ਆਵ੍ਰਿਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੋ ਅਸੁਰ—ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਤ—ਉਪਜੇ।

Verse 32

श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा । सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਨਵ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁर्जੇਯ ਹਨ।

Verse 33

तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् । तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ-ਸਮਾਨ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋ ਗਏ; ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਤੁਰੰਤ ਚੁਰਾ ਲਏ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः । सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

ਅਮ੍ਰਿਤਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਤਦ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः । दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਦੇਵ—ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਤੁਤ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਤ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ (ਪਾਤਾਲ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 36

मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् । वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः

ਦੇਵ ਨੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਜਲਮਯ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਮਥਿਆ-ਖੰਗਾਲਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ।

Verse 37

तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः । महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਵੀਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ—ਮਹਾਬਾਹੂ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਬੈਠਾ।

Verse 38

वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः । चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः

ਤਦੋਂ ਜਗਦਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜਲ-ਨਿਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੇਦ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 39

ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः । जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्

ਫਿਰ ਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੁੜ ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका । पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा

ਅਤੇ ਉਹ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਦੇਵੀ ਨਦੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਦ ਆਪਣੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 41

तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

ਉਸ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता । त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः

ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋਰ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੱਕ੍ਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 43

एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः । तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्

ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਹਨ; ਐਸੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਫਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ?

Verse 44

एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः । एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਨਦੀਆਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਧਾ ਬਣ ਗਈਆਂ—ਗੰਗਾ, ਰੇਵਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 45

गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु

ਗੰਗਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਮਦਾ ਵੀ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਉਹੀ ਪਾਪਨਾਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

Verse 46

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता

ਸਰਸਵਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 47

नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा । दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता

ਨਰਮਦਾ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਮਰਤ੍ਯ-ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਦੀ ਇਕ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 48

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਉਹ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੈ।

Verse 49

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰਣੀ ਹੈ।

Verse 50

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਹਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚਿਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਅਨਾਦਿ ਸੰਸਾਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः

ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰੇਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ। ਸਨਾਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 52

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता

ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਉੱਤਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਰੁਣਾ-ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਰੀ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਘਟੀ ਹੈ।

Verse 53

मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः । नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्

ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੀ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी । लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨਦੀ ਉਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 55

य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति । स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੂੰਜਦਾਰ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।