
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦਮੂਰਤੀ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ—ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ—ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਤ੍ਰਿਪਤੀਦਾਇਕ ਹੈ; ਪਾਯਸ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਤ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ, ਇੰਗੁਦ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਅੰਨ-ਫਲ ਦੀਆਂ ਅਰਪਣਾਂ ਵੀ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਪਾਸਨਾ ਹੀ ਭਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ—ਸਨਾਨ, ਦਿਵਾਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਆਦਿਤ੍ਯਹ੍ਰਿਦਯ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਜਪ। ਇਕੋ ਰਿਚਾ/ਯਜੁਸ/ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਸਮੂਹ ਵੇਦ-ਫਲ, ਪਾਪਮੋਚਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । श्रुते यस्याः प्रभावे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । यत्रास्ते सर्वदा देवो वेदमूर्तिर्दिवाकरः
ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ-ਮੂਰਤੀ ਦੇਵ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं सार्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं सर्वकामफलप्रदम्
ਜਿਵੇਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
कुरुक्षेत्रे यथा वृद्धिर्दानस्य जगतीपते । पुष्करिण्यां तथा दानं वर्धते नात्र संशयः
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਜਿਵੇਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 5
यवमेकं तु यो दद्यात्सौवर्णं मस्तके नृप । पुष्करिण्यां तथा स्थानं यथा स्थानं नरे स्मृतम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਕੋਈ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਕੀਤਾ ਇਕੋ ਜੌਂ ਦਾ ਦਾਣਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਉੱਚੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੱਚਾ ‘ਸਥਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
सूर्यग्रहे तु यः स्नात्वा दद्याद्दानं यथाविधि । हस्त्यश्वरथरत्नादि गृहं गाश्च युगंधरान्
ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਰਤਨ ਆਦਿ, ਘਰ ਅਤੇ ਜੂਏ ਜੋਗ ਗਾਂਵਾਂ—ਉਹ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । त्रयोदश दिनं यावत्त्रयोदशगुणं भवेत्
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤੇਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । द्वादशाब्दे भवेत्प्रीतिस्तत्र तीर्थे महीपते
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पायसैर्मधुसर्पिषा । श्राद्धदो लभते स्वर्गं पित्ःणां दत्तमक्षयम्
ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਘਿਉ ਸਮੇਤ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਤਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैरिङ्गुदैर्वा तिलैः सह । अक्षयं फलमाप्नोति तस्मिंस्तीर्थे न संशयः
ਅਖਤ (ਅਟੁੱਟ ਚੌਲ), ਬਦਰ (ਬੇਰ), ਬਿਲਵ ਫਲ, ਇੰਗੁਦ ਫਲ ਜਾਂ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ (ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ) ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 11
तत्र स्नात्वा तु यो देवं पूजयेच्च दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा पुनरादित्यमर्चयेत् । स गच्छेत्परमं लोकं त्रिदशैरपि वन्दितम्
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਹ੍ਰਿਦਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਵੀ ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
ऋचमेकां जपेद्यस्तु यजुर्वा साम एव च । स समग्रस्य वेदस्य फलमाप्नोति वै नृप
ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਰਿਚਾ, ਜਾਂ ਇਕ ਯਜੁਸ, ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕ ਸਾਮਨ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यस्त्र्यक्षरं जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः
ਜੋ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਹ੍ਰਿਦਯ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यस्तत्र विधिवत्प्राणांस्त्यजते नृपसत्तम । स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਯਦੇਵ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 59
। अध्याय
ਇਥੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।