Adhyaya 223
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 223

Adhyaya 223

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼-ਪਰਿਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਵਾਸਵ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਆਪ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਵਸੂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਗਰਭਵਾਸ’ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਵਾਸਵ-ਤੀਰਥ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਧਿਆਇ ਭਗਤੀ-ਆਚਾਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਯਥਾਸਮਰਥ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਪੱਤਰ, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਜਲ ਆਦਿ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ, ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ, ਗਰਭਵਾਸ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਣ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । ततः क्रोशान्तरे पार्थ वासवं तीर्थमुत्तमम् । वसुभिः स्थापितं तत्र स्थित्वा वै द्वादशाब्दकम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਕ ਕਰੋਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਵਾਸਵ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 2

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टाविमे पुरा

ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਆਪ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਵਸੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

Verse 3

पितृशापपरिक्लिष्टा गर्भवासाय भारत । नार्मदं तीर्थमासाद्य तपश्चक्रुर्यतेन्द्रियाः

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਗਰਭਵਾਸ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 4

आराधयन्तः परमं भवानीपतिमव्यम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र ततस्तुष्टो महेश्वरः

ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਅਰਾਧਦੇ ਰਹੇ; ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 5

प्रत्यक्षः प्रददौ तेभ्यस्त्वभीष्टं वरमुत्तमम् । ततः स्वनाम्ना संस्थाप्य वसवस्तं महेश्वरम् । जग्मुराकाशमाविश्य प्रसन्ने सति शङ्करे

ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 6

ततः प्रभृति विख्यातं तीर्थं तद्वासवाह्वयम् । तस्मिंस्तीर्थे महाराज यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । यथालब्धोपहारैश्च दीपं दद्यात्प्रयत्नतः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਵਾਸਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭੇਟ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 7

शुक्लपक्षे तदाष्टम्यां प्रत्यहं वापि शक्तितः । अष्टौ वर्षसहस्राणि स वसेच्छिवसंनिधौ

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਉਸ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ—ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੀ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵਸੇਗਾ (ਪੁੰਨ-ਫਲ ਰੂਪ)।

Verse 8

ततः शिवालयं याति गर्भवासं न पश्यति । पुष्पैर्वा पल्लवैर्वापि फलैर्धान्यैस्तथापि वा

ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭ-ਵਾਸ (ਜਨਮ-ਮਰਨ) ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਵੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 9

पूजयेद्देवमीशानं स दैन्यं नाप्नुयात्क्वचित् । सर्वशोकविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੈਨਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

एकाहमपि कौन्तेय यो वसेद्वासवेश्वरे । पापराशिं विनिर्धूय भानुवद्दिवि मोदते

ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਵਾਸਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਝਾੜ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 11

विप्रांश्च भोजयेद्भक्त्या दद्याद्वासांसि दक्षिणाम्

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ।