Adhyaya 193

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना । प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते

ਵਸੰਤਕਾਮਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 3

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ (ਜਗਤ) ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।

Verse 4

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी

ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮੂਹ ਸਵਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਏ ਸਨ।

Verse 5

यदि देवापराधेऽपि नास्मासु कुपितं तव । नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

ਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ।

Verse 6

नारायण उवाच । पश्यतेहाखिलांल्लोकान्मम देहे सुराङ्गनाः । मधुं मदनमात्मानं यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵੋ, ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਅਤੇ ਮਧੁ, ਮਦਨ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ-ਸਵਰੂਪ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੋ।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੰਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 8

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ); ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।

Verse 9

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः

ਨਾਸਤ੍ਯ ਤੇ ਦਸ੍ਰ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ), ਅਨਿਲ ਦੇਵ (ਵਾਯੁ) ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵ-ਅਧਿਪਤੀ, ਤਥਾ ਅਗਨੀਆਂ; ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ; ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਦਿਸੇ।

Verse 10

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ; ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ; ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼; ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵੀ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸੇ।

Verse 11

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਭ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਵੇਖੇ।

Verse 12

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼-ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਭ ਸਰੋਵਰ ਵੀ; ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ—ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੇ—ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹ ਅੰਦਰ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀ।

Verse 13

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः

ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 14

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस्तस्य दृश्यते । तमनन्तमनादिं च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ—ਨਾ ਉੱਪਰ, ਨਾ ਤਿਰਛੇ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ—ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਨਾਦਿ ਹੈ।

Verse 15

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः

ਮਦਨ ਅਤੇ ਮਧੁ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਵਰਾਂਗਨਾਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭਕਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ।

Verse 16

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

ਵਸੰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਮਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਨਾ ਆਦਿ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਹੀ ਮੱਧ; ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪਾਰ ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਅਨੰਤ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ।”

Verse 17

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन्

ਤੂੰ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਜਲ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਰਾਪਰ ਆਤਮਨ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭੇਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ—ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਵਿਭੋ।

Verse 18

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी

ਹੇ ਹਰਿ, ਤੂੰ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਤਾ, ਪਰਮ ਦਾ ਵੇਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਹੈਂ—ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਸਰਵਗਤ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਗੰਧ ਦਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 19

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् । पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਅੰਸ਼-ਭੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 20

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਹਨ। ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਤੇਜ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵੀ।

Verse 21

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि

ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਖ਼ਮਾ-ਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਅਗ੍ਰਯ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਹੈ—ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ। ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੀਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਵਾਯੂ ਹੈਂ—ਵੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਰਾਜਵੇਸ਼ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਤੇ ਅਚਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 22

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम्

ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਸਭ ਟੇਢੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਦਾਨਵ-ਸਮ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਵਿਵੇਕੀਆਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸਨਤਸੁਜਾਤ ਹੈਂ—ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ। ਰਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।

Verse 23

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम्

ਤੂੰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਚਲਦੇ ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ਼ਮ ਖੇਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਮੰਤਵ੍ਯ-ਰੂਪ ਹੈਂ।

Verse 24

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्

ਹੇ ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਬੋਧ-ਸਰੂਪ ਤੂੰ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸਤ੍ਯ ਹੈਂ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਉੱਤੇ ਈਸ਼—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 25

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम्

ਹੇ ਨਾਥ! ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇਵ ਤੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਪਾਲ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਘ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਾਯੁ ਹੈ; ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਹੈ।

Verse 26

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः

ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਮਾਏ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪ ਤੇਰੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤਲਵਿਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ।

Verse 27

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः

ਤੇਰੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਤੇਰੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਦੰਦ ਆਪ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 28

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः

ਹੇ ਨਾਥ! ਤੇਰੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵ! ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਤੇਰੇ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ।

Verse 29

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਧਰਤੀ ਧਾਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਾਹ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨਰਸਿੰਹ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਉੱਚਾ, ਮਹਾਨ ਵਾਜੀ-ਸ਼ਿਰ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਤੇਰਾ ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਗ-ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ।

Verse 30

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी । इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਧਾਰਕ ਪਰਬਤ ਵੀ। ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੀਪ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼—ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 31

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी

ਹੇ ਈਸ਼! ਇਹ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਅਗ੍ਰਯ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਤੁਤਿ-ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈਂ; ਯਜਮਾਨ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव

ਹੇ ਸਮਸਤ-ਮੂਰਤੇ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਮਧੁਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੌਦ੍ਰ, ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਹੀ ਸਰਵ-ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈਂ।

Verse 33

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व

ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਨਾਤਨ ਆਤਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰ।

Verse 34

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਤੇਰਾ ਕੀ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਤੈਥੋਂ ਵੀ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः । तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम्

ਜੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਪਰਾਧ ਲੱਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੁਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ਿਮਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ! ਇਹ ‘ਦੇਵ-ਅਪਰਾਧ’ ਵੀ ਉਸੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈਂ।

Verse 36

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ਨਮੋ ਨਮਸਤੇ, ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜਨਾਰਦਨ। ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਾਪ ਸਭ ਦੇ ਸਭ, ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 37

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ਨਮੋ ਅਨੰਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ! ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਾਪ ਸਭ ਦੇ ਸਭ, ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 38

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ਹੇ ਵਰੇਣ੍ਯ, ਹੇ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਾਮਨ! ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਾਪ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 39

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ਹੇ ਕਮਲ-ਨਾਭ! ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਤੇਰੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 40

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ਹੇ ਅਧੋක්ෂਜ! ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 41

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਵੇਧਸ—ਸਰਬ-ਵਿਧਾਤਾ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर

ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਨ! ਇਸ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਲੈ। ਇਹ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 43

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम्

ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੇਰੀ ਜੋਤ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਗਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਢੱਕੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 44

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे

ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਨਾਥ-ਰੱਖਿਅਕ, ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਸੰਘਣਾ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।

Verse 45

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे

ਹੇ ਹਰਿ, ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਮਾਪ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਭ ਦੇ ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 46

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते

ਹੇ ਨਾਥ, ਜੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਵਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 47

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर

ਇਹੀ ਰੂਪ ਤੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈ।

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं संस्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः । दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ—ਪ੍ਰਭੂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 49

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्

ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਧੋක්ෂਜ ਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 50

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम्

ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵ-ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਮਾਈ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 51

जलमग्निं तथा वायुमाकाशं च विवेश ह । काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्यात्मनश्चान्यथापि च

ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।

Verse 52

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼ੀਣੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ ਆਦਿ ਸਭ।

Verse 53

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਕੀਟ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਤੂ ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः । नरेण सार्धं यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿੱਖ ਪਿਆ।

Verse 55

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुः साध्वसात्पाण्डुवदना नृपसत्तम

ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਦਸ਼-ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ; ਭੈ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਂਡੂ ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 56

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 57

नारायण उवाच । नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति

ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਦ੍ਰਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਓ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 58

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । तद्गच्छध्वं समस्तोऽयं भूतग्रामो मदंशकः

“ਫਿਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਾਮ ਮੇਰਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ।”

Verse 59

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । अस्मात्परतरं नास्ति योऽनन्तः परिपथ्यते

ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਯੋਗੀ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम्

ਉਸ ਅਜਨਮਾ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਾਮ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ।

Verse 61

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂਗਨੋ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖੋ; ਪਸ਼ੂ ਆਦਿਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਐਸੇ ਹੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਰ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਹ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 63

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा

ਫਿਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਰਾਜ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।

Verse 65

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । वासुदेव कथं दोषांल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲੋਭ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਤਿਆਗੇਂਗਾ?

Verse 66

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते । तदा वैरादयो भावाः क्रियतां न तु पुत्रक

ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਜਦ ਸਭ ਜੀਵ ਗੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਦ ਵੈਰ ਆਦਿ ਭਾਵ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ—ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ, ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 67

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਵਰੂਪ ਵੇਖ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਰੂਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 68

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमं पदम्

ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਜਨਮ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।

Verse 69

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਮਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । सदसत्सर्वमीशोऽसौ महादेवः परं पदम्

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ; ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਹਨ। ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਸਭ ਦਾ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।

Verse 71

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹਨ, ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਝੰਝੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸਮ ਜਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਨਾਵ ਦੇ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨਰਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਸ਼ਰਣ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨੌਕਾ।

Verse 193

अध्याय

ਅਧਿਆਇ। (ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ)