Adhyaya 100
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ “ਮਹੀਪਾਲ” ਅਤੇ “ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਗੁਪਤ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਆਪਣੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡਿਕਾ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਗੁਡ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ, ਅਕਸ਼ਤ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਲਈ ‘ਜਨਮ-ਫਲ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਖੇਪ ਆਚਾਰ-ਫਲ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमरोचनम् । मार्कण्डेशमिति ख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾ, ਜੋ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ।
Verse 2
उत्तमं सर्वतीर्थानां गीर्वाणैर्वन्दितं शिवम् । गुह्याद्गुह्यतरं पुत्र नाख्यातं कस्यचिन्मया
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲਮਯ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵੰਦਿਤ। ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਹ੍ਯਤਰ ਹੈ; ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
Verse 3
स्थापितं तु मया पूर्वं स्वर्गसोपानसंनिभम् । ज्ञानं तत्रैव मे जातं प्रसादाच्छङ्करस्य च
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 4
अन्यस्तत्रैव यो गत्वा द्रुपदामन्तर्जले जपेत् । स पातकैरशेषश्च मुच्यते पाण्डुनन्दन
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦ੍ਰੁਪਦਾ ਦੇ ਅੰਤਰਜਲ ਵਿਚ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
वाचिकैर्मानसैश्च वा कर्मजैरपि पातकैः । पिण्डिकां चाप्यवष्टभ्य याम्यामाशां च संस्थितः
ਬੋਲ, ਮਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ—ਪਿੰਡਿਕਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 6
योजयेच्छूलिनं भक्त्या द्वात्रिंशद्बहुरूपिणम् । देहपाते शिवं गच्छेदिति मे निश्चयो नृप
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੂਲਿਨ, ਜੋ ਬੱਤੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜੇ। ਦੇਹ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 7
आज्येन बोधयेद्दीपमष्टम्यां निशि भारत । स्वर्गलोकमवाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਘੀ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਜਗਾਏ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 8
श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या कुर्वीत नृपनन्दन । पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैरक्षतेन जलेन वा । तर्पयेत्तत्र यो वंश्यानाप्नुयाज्जन्मनः फलम्
ਉੱਥੇ ਜੋ ਇੰਗੁਦ, ਬਦਰ, ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 100
। अध्याय
ਅਧਿਆਇ — ਅਧਿਆਇ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ।