Adhyaya 48

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः । सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः

ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ! ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅੰਧਕ ਕਿਸ ਥਾਂ ਵੱਸਿਆ? ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?

Verse 2

श्रीमहेश उवाच । प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਘੁੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन्

ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ। ‘ਇਹ ਸੜ ਜਾਵੇ’ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦਾ ਬਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 4

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा

ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰੁਣ ਅਸਤ੍ਰ ਜੋੜਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਰੁਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਦ ਅੱਗ ਦਾ ਬਾਣ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 5

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ਇਹ ਬਾਣ ਕਿਸ ਨੇ ਛੱਡਿਆ? ਇਹ ਮਰਦਾਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ?

Verse 6

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम्

ਫਿਰ ਅੰਧਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬਾਣ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 7

अन्धक उवाच । न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात्

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਥੋਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ।

Verse 8

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः

ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਬਿੱਲੀ ਦਾ ਭੱਖ ਬਣਨ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਥੋਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ।

Verse 9

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम्

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਭੇਜਾਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਘਰ ਤੱਕ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ।

Verse 10

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਕਾਲ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੇਕ ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ।

Verse 11

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव । परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਸਨ—ਉਹ ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 12

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः

ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੇਸ਼ਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਚੁੱਕਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 13

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले

“ਮੈਂ ਦੁਵੰਦ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ,” ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਲੜ ਪਿਆ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 14

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ: ਮੈਂ ਦੁਵੰਦ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 15

अन्धक उवाच । जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ! ਹਰਿ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ, ਅਜਿਤ ਜੇਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਰਕ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।”

Verse 16

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

ਕਮਲ-ਨਾਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 17

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने

ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਗੱਜਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 18

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ।

Verse 19

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः

ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 20

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक

ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕੈਟਭ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਆਲਯ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਹੇ ਦੇਵਨਾਇਕ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 21

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते । प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम्

ਵਿਸ਼ਨੂ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਮਹਾਦੇਵ—ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਜੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ, ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 22

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

ਸਮਸਤ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 23

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਯਜ੍ਞ-ਵਰਾਹ—ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः । कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च

ਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਦੇਵ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच । तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम्

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਹੇਂ ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ।

Verse 26

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान्

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨ ਯੁੱਧ ਬਖ਼ਸ਼—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਬੰਧਨ ਦੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः । न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਦਿਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ—ਹੇ ਅੰਧਕ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜਾਂ?”

Verse 28

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम्

ਜੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ—ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ।

Verse 29

अन्धक उवाच । न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇ।”

Verse 31

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव

ਜਦ ਉੱਥੇ ਉਹ ਚੋਟੀ ਹਿਲੇਗੀ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰੇਗਾ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਤੈਨੂੰ ਰੌਦ੍ਰ ਯੁੱਧ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ, ਹੇ ਦਾਨਵ।

Verse 32

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪਾਪੀ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਝੰਝੋੜਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 33

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः

ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਿਖਰ ਹਿਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 34

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੁਰੰਤ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪੇ। ਉਲਕਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਉਖੜ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 35

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत्

ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 36

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

“ਪਹਾੜ ਕਿਉਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਕਿਉਂ ਥਰਥਰਾਂਦੀ ਹੈ? ਨਾਗ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਹੇ ਦੇਵ, ਕੀ ਇਹ ਯੁਗਾਂਤ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋਵੋ।”

Verse 37

ईश्वर उवाच । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗੀ ਹੈ—ਸੱਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਵਚ ਧਰਨਾ? ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 38

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः । तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि

ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਭੰਗ ਕਰ ਗਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ।

Verse 39

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः । उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ: ‘ਇਹ ਅੰਧਕ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਉਪਾਅ ਸੋਚਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਰੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 40

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ, ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 41

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः । केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः

ਕੁਝ ਦੇਵਤਾ ਚੱਕੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਕੋਲ; ਕੁਝ ਦੇਵ ਨਾਭੀ (ਹੱਬ) ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੂਏ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਏ।

Verse 42

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः

ਕੁਝ ਜੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਕੁਝ ਯੂਪ-ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ। ਕੁਝ ਰਥ ਦੇ ਸਹਾਰਾ-ਸਤੰਭ ਬਣੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪੱਟੇ ਬਣ ਗਏ।

Verse 43

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः । रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम्

ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਮਲਸਾਰਕ (ਸ਼ਿਖਰ-ਅਲੰਕਾਰ) ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ ਗਏ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਲਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਉੱਤੇ। ਧਵਜਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵੈਰੀ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਸੀ।

Verse 44

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः

ਇਉਂ ਦੇਵਮਯ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਥੇ ਨਿਕਲੇ ਜਿਥੇ ਦਾਨਵ ਸੀ।

Verse 45

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ! ਤੂੰ ਕਿਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ?” ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 46

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा

ਜਦ ਦਾਨਵ ਨੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਯਕ ਕੱਟ ਸੁੱਟੇ। ਤਦ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਧਕ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 47

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति

ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਦਿਸਿਆ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ। ਤਦ ਦਾਨਵ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 48

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् । वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा

ਤਦ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਵਰੁਣ-ਅਸਤ੍ਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਵਰੁਣ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿਮਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 50

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम्

ਤਦ ਦਾਨਵ ਨੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਅਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਵਰੁਣ-ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 51

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः

ਤਦ ਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰਪ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੁਤ ਬਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 52

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत

ਤਦੋਂ ਦਾਨਵ ਨੇ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਗਰੁੜਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਗਾਰੁੜਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰਪਾਸਤਰ ਫਿਰ ਦਿਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 53

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम्

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਨੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤੀ। ਨਰਸਿੰਹਾਸਤਰ ਦੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਗਾਰੁੜਾਸਤਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 54

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम्

ਅਸਤਰ ਨੂੰ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਬਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 55

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः

ਚੱਕਰ, ਨਾਲੀਕ, ਨਾਰਾਚ, ਤੋਮਰ, ਖੜਗ ਤੇ ਮੁਦਗਰਾਂ ਨਾਲ; ਵਤਸਦੰਤ ਨਾਮਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਭੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਸ਼ਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ—

Verse 56

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਤਦੋਂ ਜਵਾਲਾਮਈ ਭਿਆਨਕ ਖੜਗ, ਨਾਰਾਚ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—

Verse 57

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਲਵੰਤੀ ਗੌੜ ਵਧੂ ਨੂੰ ਅਣਚਾਹੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 58

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ । करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ

ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਾਹੁ-ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਰਣ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।

Verse 59

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਨ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਨ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ।”

Verse 60

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਨਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉਛਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮੁਖ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ।

Verse 61

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः

ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਗਲਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ, ਦਬਾ ਕੇ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ।

Verse 62

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਛਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਦਾਨਵ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 63

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये

“ਹਾਏ ਹਾਏ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਲ ਦੁਰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਾਂ? ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਾਂ?”

Verse 64

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः

ਦੇਵ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 65

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम्

ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤਦ ਪੀੜਾ ਅਨੁਭਵੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਖਿਆ।

Verse 66

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति

“ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਪਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?” ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 67

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् । दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि

ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਗੁੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

Verse 68

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे

ਰਣ ਵਿਚ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨਵ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਕੌੱਚੇਰ’ ਨਾਮਕ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 69

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਹ ਪਲ ਵਿਚ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਲਹੂ ਦਾ ਉਗਾਰ ਉਗਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 70

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः

ਉਹ ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਮੁੜ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 71

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा । ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः

ਉਹ ਪਾਪੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤਦ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੋ ਜੋ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਸਨ—

Verse 72

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः । व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना

ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਭ ਦਾਨਵ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਤਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਾ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 73

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता

ਤਦ ਦੇਵ ਨੇ ਦੁਰਗਾ—ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਚਾਮੁੰਡਾ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 74

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम्

‘ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਪਿੰਗਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਲੰਮੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੀ—ਹੇ ਦੇਵ! ਹੁਕਮ ਦਿਓ; ਕੌਣ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ?’

Verse 75

ईश्वर उवाच । पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਸ ਦਾਨਵ ਦਾ ਰਕਤ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ ਲੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਰਕਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਹੇ ਦੁਰਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈ।’

Verse 76

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः

‘ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ।’ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਰਕਤ ਪੀ ਲਿਆ।

Verse 77

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਧਕ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਦਾਨਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 78

अन्धक उवाच । जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने

ਅੰਧਕ ਬੋਲੇ: ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼! ਜੋ ਉਮਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਸਰਵ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ।

Verse 79

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਖਟਵਾਂਗ ਧਾਰਕ ਨੂੰ ਜੈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਗੰਗਾਧਰ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 80

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते

ਡਮਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 81

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे

ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੰਦ ਡਿਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਗਣਨਾਥ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਸਰੂਪ-ਦੇਹ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਨਿੱਤ ਨਿੱਤ ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!

Verse 83

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा

ਤੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈਂ—ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ—ਭਾਰਗਵ ਵੀ ਹੈਂ।

Verse 84

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च । ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ੌਰੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ। ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੱਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 85

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

ईश्वर उवाच । साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ! ਹੇ ਦਾਨਵ, ਵਰ ਮੰਗ। ਦਾਤਾ ਮੈਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਯਾਚਕ ਤੂੰ; ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 87

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।”

Verse 88

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः

“(ਮੈਨੂੰ) ਭਸਮ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ; ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਉੱਤਰੀਯ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਓ।”

Verse 89

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर

“ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਵੇ)।”

Verse 90

ईश्वर उवाच । ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ । गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ ਬਣੇਂਗਾ।”