
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸ਼ਿਖਿਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ‘ਪੰਚਾਇਤਨ’ ਉਪਾਸਨਾ-ਪਰਿਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ‘ਸ਼ਿਖੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਿਖਾਖ੍ਯ’ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ (ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਸ਼੍ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚੰਦਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਜਾ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ/ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੂਰਜ-ਵਰਨ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ; ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं चान्यच्छिखितीर्थमनुत्तमम् । प्रधानं सर्वतीर्थानां पञ्चायतनमुत्तमम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਇੱਕ ਅਨੁੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਖਿਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਇਤਨ (ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ) ਉੱਤਮ ਮੰਦਰ-ਸੰਕੁਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।”
Verse 2
तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा शिखार्थं हव्यवाहनः । शिखां प्राप्य शिखी भूत्वा शिखाख्यं स्थापयञ्छिवम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਸ਼ਿਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਖਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖੀ’ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਿਖਾਖ੍ਯ’ ਰੱਖਿਆ।
Verse 3
प्रतिपच्छुक्लपक्षे या भवेदाश्वयुजे नृप । तदा तीर्थवरे गत्वा स्नात्वा वै नर्मदाजले
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਆਸ਼੍ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਆਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
देवानृषीन् पित्ःंश्चान्यांस्तर्पयेत्तिलवारिणा । हिरण्यं ब्राह्मणे दद्यात्संतर्प्य च हुताशनम्
ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਹुतਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 5
गन्धमाल्यैस्तथा धूपैस्ततः सम्पूजयेच्छिवम् । अनेन विधिनाभ्यर्च्य शिखितीर्थे महेश्वरम्
ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਖਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
विमानेनार्कवर्णेन ह्यप्सरोगणसंवृतः । गीयमानस्तु गन्धर्वैर्रुद्रलोकं स गच्छति
ਅਰਕ ਵਰਣ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
शत्रुक्षयमवाप्नोति तेजस्वी जायते भुवि
ਉਹ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 202
अध्यायः
ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।