Adhyaya 228

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਿਸ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ—ਜੋ ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਵਿਹਾਰ ਉੱਤਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਧਨ-ਲੋਭ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਧਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰੇ—ਜਿੰਨੀ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯੋਗ ਉਪਾਯਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਵਾਏ।

Verse 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर्गोत्रसम्भवैः

ਧਰਮ-ਕਰਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਣ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ; ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਇਕੋ ਗੋਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਗੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ।

Verse 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਉਹੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣ—ਨਾ ਅਤਿ ਉੱਚਿਆਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਅਯੋਗਾਂ ਤੋਂ।

Verse 7

अधमेन कृतं सम्यङ्न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੇ ਨੀਚ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਤਿ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਜੂਠਾ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਹਵਿਸ ਬਣੀ ਆਹੁਤੀ। ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਉਸ ਲਈ ਵਰਤ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

ਜਪ, ਤਪ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਸੰਨਿਆਸ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ, ਦੇਵਤਾ-ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਦੀਖਿਆ—ਇਹ ਛੇ ਕਰਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्यादनुज्ञया

ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਸਭ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਾਏ ਹਿਤ ਲਈ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤੀਰਥ ਅੱਧਾ ਫਲ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਨੁਸੰਗ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੈ।

Verse 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਪਿਤ੍ਰ-ਵਿਆ (ਚਾਚਾ) ਲਈ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾਮਹ ਲਈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਾ, ਭਰਾ, ਸਸੁਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ (ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ/ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)।

Verse 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਕਾਰਕ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ; ਮਾਤਾ-ਮਹੀ (ਨਾਨੀ) ਲਈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ; ਆਪਣੀ ਭੈਣ, ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ (ਮਾਸੀ), ਪਿਤਾ ਦੀ ਭੈਣ (ਭੂਆ), ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਵੀ—ਤੀਰਥ-ਕਰਮ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਭਰਾਤ੍ਰਵ੍ਯ (ਇਕ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਿਨਸਮਾਨ), ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵਾਂ, ਤੀਜਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕੜੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੁਟੁੰਬ-ਵਰਗ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ ਕਿ ਪਰ-ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਕਰੇ।

Verse 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਰਜਸਵਲਾ—ਅਰਥਾਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀਆਂ—ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।