Adhyaya 20

Verse 1

। युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸੰਹਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ।

Verse 2

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਰਙ੍ਗਧਨੁਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः

ਉਲਕਾਵਾਂ ਗੱਜ-ਤੜੱਕ ਸਮੇਤ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 5

यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते

ਯਕਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ-ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च

ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ—ਵ੍ਰਿੱਖ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਵੀ ਉਸੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 7

एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਹਲ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਵੇ,

Verse 8

यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्

ਜਦ ਮੈਂ ਮੱਧਿਆਹਨ ਵੇਲੇ, ਸਨਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੱਕਿਆ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਜ੍ਵਲੰਤ ਦਿੱਸਿਆ—ਨਿਗਾਹ ਲਈ ਅਸਹਿ, ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਗਮ।

Verse 9

द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ

ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸੇ; ਇਉਂ ਹੀ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭੀ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।

Verse 10

द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्

ਦੋ ਸੂਰਜ ਨਾਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤਪਦੇ ਰਹੇ।

Verse 11

पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਨ-ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ। ਰੇਵਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਸੜਿਆ ਦਿੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 12

पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा

ਜਦ ਧਰਤੀ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਉਠਣ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 13

न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्

ਮੈਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ—ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਸਭ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਮੰਡਲੂ ਵੇਖਿਆ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਜਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 14

ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति

ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 15

तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਿਕ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 16

प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः

ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅਰਗਲਾਂ (ਕੁੰਡੀਆਂ) ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰ-ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 17

षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्

ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਲੱਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਸੁਨਹਿਰਾ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।

Verse 18

तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्

ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਯਿਆ ਵੇਖੀ; ਉਸ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 19

विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्

ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਇਕ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 20

श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्

ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦਾ ਸੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਵਾਲਾ; ਸਿੰਘ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦੇ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਛ ਤੇ ਦਾਢੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ।

Verse 21

त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्

ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਲੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਭੰਗੀ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ।

Verse 22

शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्

ਕਮਰ ਦੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ; ਦੇਵ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਖ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 23

मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਸੁੰਦਰ—ਮੈਂ ਸ਼ਯਿਆ ਦੇ ਮੱਧ ਬੈਠੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 24

शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्

ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਠਿਆ ਹੱਥ ਅਕਸ਼ਸੂਤਰ (ਜਪਮਾਲਾ) ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 25

तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण

ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ: “ਜੈ ਹੋਵੇ, ਜੈਸ਼! ਜੈ ਹੋਵੇ, ਵਾਗੀਸ਼! ਜੈ ਹੋਵੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲੇ!”

Verse 26

जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर

ਜੈ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ! ਤੂੰ ਸਨਾਤਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੇ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।

Verse 27

त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਧਰਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਣੀਧਰ ਹੈਂ।

Verse 28

त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्

ਤੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਹੌਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਸੂਤਰ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ। ਤੂੰ ਗੋਕਰਣ ਤੇ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪਦ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈਂ।

Verse 29

त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्

ਤੂੰ ਸਭ ਕੀਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੈਂ, ਦੈਨਤਾ ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਤੂੰ ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ—ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਧਾਮ ਹੈਂ।

Verse 30

त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਬਲੀ ਬੱਝਿਆ ਗਿਆ; ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 31

त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्

ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਹੈਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 32

त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः

ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਸਭ ਦਾ ਸੰਖਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 33

त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ—ਸਰਵੋਚ ਗਤੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਪਰ ਤੂੰ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 34

एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः

ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਤੂੰ ਲੀਲਾ ਲਈ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 35

भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵੇਖੇ।

Verse 36

ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि

ਫਿਰ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਧ ਗਈ। ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 37

पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते

ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 38

यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्

ਜੋ ਪਾਪ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ।

Verse 39

एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਪੁਰਖ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਤੱਕਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਸੀ।

Verse 40

जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः

ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ ਸੀ, ਕਮੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੰਡ ਲਏ, ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ; ਮਹਾਤੇਜੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸੀ।

Verse 41

यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा । तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा

ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੁੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਓਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਕ ਮਹਾਨ, ਰੂਪ-ਸੰਪੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 42

अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः

ਮੈਂ ਇਕ ਘੂੰਘਟ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਅਭਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, “ਜਯ ਹੋਵੇ!”

Verse 43

जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा

ਜੈ ਹੋ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸਨਾਤਨੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਵਾਹਿਨੀ। ਜੈ ਹੋ ਤੈਨੂੰ ਕੌਮਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਹੇਂਦਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 44

जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे

ਜੈ ਹੋ ਤੈਨੂੰ ਕੌਬੇਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਜੈ ਹੋ ਤੈਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਪੇ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਵਿਚ।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਤੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 46

शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया

ਸੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਉ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰੰਭਿਆ; ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 47

यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके

ਜੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ—ਧਰਮਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਤਨ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਹ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦਿਆਂਗੀ।

Verse 48

स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि

ਹੇ ਮਹਾਮੁs਼ੀ! ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ! ਜੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਸ ਸਤਨ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਓ।

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਸਤਨ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 50

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु

ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਵਿਪ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ।

Verse 51

प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् । बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते

ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਬੀਜ-ਵਾਪਨ’ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਬੀਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬੀਜ-ਖੇਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਦੂਜਾ ‘ਗਰਭਾਧਾਨ’ ਹੈ; ਤੀਜਾ ‘ਪੁੰਸਵਨ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਸੀਮੰਤ’ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 53

पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्

ਪੰਜਵਾਂ ਜਾਤਕਰਮ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਨਾਮਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮਣ (ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ) ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ (ਪਹਿਲਾ ਅੰਨ-ਭੋਜਨ) ਹੈ।

Verse 54

नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा

ਨੌਵਾਂ ਚੂਡਾਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਮੌੰਜੀ-ਬੰਧਨ (ਮੁੰਜਾ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ) ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ (ਐਸ਼ਿਕ), ਲੱਕੜ-ਸੰਬੰਧੀ (ਦਾਰਵਿਕ), ਸੋਮ-ਸੰਬੰਧੀ (ਸੌਮਿਕ) ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਸੰਬੰਧੀ (ਭੌਮਿਕ) ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 55

पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने

ਪਤਨੀ-ਸੰਯੋਜਨ (ਵਿਵਾਹ) ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਵਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਾਨੁਸ਼ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्

ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਭੇਟ (ਭੂਤ), ਮੰਗਲਮਈ ਭੇਟ (ਭਵ੍ਯ), ਇਸ਼ਟੀ-ਯਜ੍ਞ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਵਣ ਕਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ; ਆਗ੍ਰਯਣ ਕਰਮ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਤੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦਸ਼-ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਵਰਤ—ਨਿਰੂਢਪਸ਼ੁ, ਸਵਨ, ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ, ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਤ੍ਯਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 58

षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ, ਵਾਜਪੇਯ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਅਤੇ ਓਡਸ਼ਾ ਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗੁਣ ਹਨ: ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ਿਮਾ, ਅਨਸੂਯਾ (ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ), ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ), ਮੰਗਲਮਯ ਆਚਰਨ, ਅਕਾਰਪਣ੍ਯ (ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ/ਕੰਜੂਸੀ-ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਅਸਪ੍ਰਿਹਾ (ਲਾਲਸਾ-ਰਹਿਤਤਾ)।

Verse 59

एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠਤਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 60

एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾ ਪਿਲਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਸਤਨ ਤਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਲਈ ਪੀਣਯੋਗ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 61

ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्

ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 62

यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति

ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਾ ਪੀਵੇਂ, ਹੇ ਬਾਲਕ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ।

Verse 63

भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया

ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਹੱਤਿਆ ਫਿਰ ਹੋਵੇਗੀ; ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਅੱਠ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 64

मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः

ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਜੂਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਾਂ ਦੀ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः

ਉੱਥੇ ਵੀ, ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप

ਫਿਰ, 'ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 67

सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्

ਬਾਲ ਹੱਤਿਆ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ। ਬਾਲ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव

ਉਹ ਅੱਠ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਯਮ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਕੁਝ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਨਾ ਪੀਵੇਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਾਪ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਸਤਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਮਿਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪੁੰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖ। ਆ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਬਾਲਕ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਮੇਰਾ ਸਤਨ ਪੀ ਲੈ।

Verse 71

ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਤਨ ਪੀਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਉੱਤਮ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਪੀਂਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 72

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः

ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ, ਮਾਇਆ-ਨਿਦਰਾ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 73

निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो

ਜਦ ਨੀਂਦ ਦਾ ਮੋਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਮੈਂ ਜਦ ਤੱਕ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੱਕਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 74

चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਚਾਰ ਘੜੇ ਵੇਖੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।

Verse 75

एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 76

श्रीदेव्युवाच । कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः । ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਤੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜੋ ਆਇਆ, ਉਹ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਘੜੇ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।”

Verse 77

यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता

“ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਲਕ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਧਰਤੀ ਜਾਣ—ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਕ।”

Verse 78

या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्

ਜੋ ਦੇਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 79

सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਨਦੀ ‘ਰੇਵਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ‘ਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ’—ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ; ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਰਹੁ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 81

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸਦਾ ਸੱਤਵ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 82

एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ। ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ।

Verse 83

विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਦੱਸ—ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?