Adhyaya 177
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਾਪ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉੱਧੂਲਨ (ਭਸਮ ਲੇਪਨ) ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ’ ਪਿਆ। ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਗ-ਗੁੰਠਨ/ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਦਾ ਫਲਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਹ ਨਾਲ ਜਿੰਨੇ ਭਸਮਕਣ ਚਿਪਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਨ-ਸਤਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਨਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਆਗਨੇਯ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ। ਆਗਨੇਯ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਵਾਰੁਣ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ ‘ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਗੋ-ਧੂੜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ—ਜੋ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਵੱਲ ਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤੁਲ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूतीश्वरं ततो गच्छेत्सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव राजेन्द्र यस्य पापं प्रणश्यति
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਤੁੱਲ। ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ! ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
तत्र स्थाने पुरा पार्थ देवदेवेन शूलिना । उद्धूलनं कृतं गात्रे तेन भूतीश्वरं तु तत्
ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਲਗਾਈ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
पुष्ये वा जन्मनक्षत्रे अमावास्यां विशेषतः । भूतीश्वरे नरः स्नात्वा कुलकोटिं समुद्धरेत्
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ—ਜਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ—ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्र स्थाने तु यो भक्त्या कुरुते ह्यङ्गगुण्ठनम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नराधिप
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਦਾ ਲੇਪ/ਢੱਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 5
यावन्तो भूतिकणिका गात्रे लग्नाः शिवालये । तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते
ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਭਸਮ ਦੇ ਕਣ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚਿਪਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सर्वेषामेव स्नानानां भस्मस्नानं परं स्मृतम् । पुराणैरृषिभिः प्रोक्तं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम्
ਸਾਰੇ ਸਨਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।
Verse 7
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चापि यः सदा । स्नानं करोति चाग्नेयं पापं तस्य प्रणश्यति
ਜੋ ਸਦਾ ਆਗਨੇਯ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੀ—ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
दिव्यस्नानाद्वरं स्नानं वायव्यं भरतर्षभ । वायव्यादुत्तमं ब्राह्म्यं वरं ब्राह्म्यात्तु वारुणम्
ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਨਾਨ ਹੈ; ਵਾਯਵ੍ਯ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯ ਸਨਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਰੁਣ ਸਨਾਨ ਹੈ।
Verse 9
आग्नेयं वारुणाच्छ्रेष्ठं यस्मादुक्तं स्वयम्भुवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्याग्नेयं स्नानमाचरेत्
ਆਗਨੇਯ ਸਨਾਨ ਵਾਰੁਣ ਸਨਾਨ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਗਨੇਯ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
युधिष्ठिर उवाच । आग्नेयं वारुणं ब्राह्म्यं वायव्यं दिव्यमेव च । किमुक्तं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਗਨੇਯ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
मार्कण्डेय उवाच । आग्नेयं भस्मना स्नानमवगाह्य च वारुणम् । आपोहिष्ठेति च ब्राह्म्यं वायव्यं गोरजः स्मृतम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਗਨੇਯ ਸਨਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਰੁਣ ਸਨਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾ ਕੇ। ‘ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਨਾਨ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ (ਗੋਰਜ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
सूर्ये दृष्टे तु यत्स्नानं गङ्गातोयेन तत्समम् । तत्स्नानं पञ्चमं प्रोक्तं दिव्यं पाण्डवसत्तम
ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਸਨਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नात्वा भूतीश्वरे तु यः । पूजयेद्देवमीशानं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੋ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तत्र स्थाने तु ये नित्यं ध्यायन्ति परमं पदम् । सूक्ष्मं चातीन्द्रियं नित्यं ते धन्या नात्र संशयः
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿੱਤ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੁਖਮ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧੰਨ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 15
मुक्तितीर्थं तु तत्तीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव यस्यैव पापं याति महत्क्षयम्
ਉਹ ਤੀਰਥ ਹੀ ਮੁਕਤਿਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जायते पूजया राज्यं तत्र स्तुत्वा महेश्वरम् । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते
ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਯੋਗ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੰਗਲ-ਸਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਦਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ॐ ज्योतिः स्वरूपमनादिमध्यमनुत्पाद्यमानमनुचार्यमाणाक्षरम् । सर्वभूतस्थितं शिवं सर्वयोगेश्वरं सर्वलोकेश्वरं मोहशोकहीनं महाज्ञानगम्यम्
ਓਂ—ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਜੋ ਆਦਿ-ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਮੋਹ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਮਹਾ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 18
तत्र तीर्थे तु यो गत्वा स्नानं कुर्यान्नरेश्वर । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । एवम्भूतं न जानन्ति मोक्षापेक्षणिका नराः
ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਐਸੇ ਅਦਭੁਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 177
अध्याय
ਅਧਿਆਇ — ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ।