Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੱਤਮੋ, ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਤੀਰਥਾਵਲੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਇਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰਕ, ਭਗਤ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਮਾਰਕੰਡੇਯ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਨਮਈ ਰੇਵਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਲਪਲਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਜਲ ਪਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਤੀਰਥ-ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

ਮਾਰਕੰਡੇ ਮੁਨੀ—ਵਿਵੇਕੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖਣ ਵਿਚ ਅਤਿ ਨਿਪੁੰਨ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ।

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

ਉਹ ਪੁੰਨਮਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ—ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੌਰਵ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

ਓਂਕਾਰ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪੈਂਤੀ ਸੰਗਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਨ।

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸੰਗਮ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਤਾਈ; ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੇਵਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੈ।

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਸੌ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ।

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

ਤਿੰਨ ਸੌ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ।

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਸ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ; ਇੱਥੇ ਦਸ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅੱਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਹੀ ਨਰਮਦੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੱਠ ਕੋਟਿ-ਤੀਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਅੱਗ (ਵਹ્નਿ) ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਤ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਰਤ-ਸਪਤਕ—ਭੰਵਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੱਤਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਪੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੰਜ ਵੀ ਹਨ। ਵਰੁਣੇਸ਼ ਪੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਨਦੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਪੰਜ ਹੀ ਹਨ।

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

ਦੇਵ-ਤੀਰਥ ਪੰਜ ਹਨ; ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਚਾਰ ਹਨ; ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਚਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ।

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਅੰਗਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਨ; ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਚਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ।

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧਾਮ; ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਥ; ਅਤੇ ਹੰਸ (ਦਿਵ੍ਯ ਹੰਸ) ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹਨ।

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਧਾਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਹਸ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਵਰਣ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਧੌਤਪਾਪ (‘ਪਾਪ ਧੋਣ ਵਾਲਾ’) ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰੰਜੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਧਾਮ ਹਨ।

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਇੱਥੇ ਰਿਣਮੋਚਨ ਤੀਰਥ ਦੋ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੰਦೇಶਵਰ ਦੇ ਦੋ ਧਾਮ ਹਨ। ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਤੀਰਥ ਦੋ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਹੈ।

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

ਮਨਮਥੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਧਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੋ ਮੰਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਅਯੋਨੀਸੰਭਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਗਰਭ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

ਵਿਆਸੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੋ ਧਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੋ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੋ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੁਤੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਧਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਮੰਦਰ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਸਰੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਧਾਮ ਹਨ।

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

ਪਿੱਪਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੋ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਣਡਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇ ਦ੍ਵੀਪੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਧਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੋ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਮੰਦਰ ਹਨ।

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

ਯੋਧਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਲੁੰਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੋ ਧਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਇਉਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤੀਰਥ ਇੱਕ ਸੌ ਉੱਨੀ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸਤਬਕਾਂ’ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਤੀਰਥ ਦੋ ਸੌ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣੋ—ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੀਰਥ ਅਠਾਈ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮੋ, ਛੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਵਰਾਹ-ਤੀਰਥ’ ਹਨ।

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

ਚਾਰ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਠਾਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ—ਇਉਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਕੰਡਜ (ਮਾਰਕੰਡੇਯ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਤਿੰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼-ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਅਠਾਈ ਤੀਰਥ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

ਇਹ ਅਤੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਪਾਪਹਰ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਇਹ ਪੁੰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਾਵਲੀ ਕਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਕਦੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਸੀ।

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕ ਅਵਾਂਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਗੁਪਤ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੋ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਮਾ ਕਿੰਨੀ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

ਓਂਕਾਰ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਅਮਰਕਾਂਟ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਣਤੀ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਕਪਿਲਾ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੀਰਥ ਇਕ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

ਅਸ਼ੋਕ-ਵਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਖ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਗਾਰਗਰਤਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮੋ, ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਬਜਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭਾ ਨਾਮਕ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸੌ ਤੀਰਥ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

ਵਿਸ਼ੋਕਾ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਾਗੁ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

ਸਰਸਵਤੀ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ। ਵਿਸ਼ਨੁ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹੀਸ਼ਮਤੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ।

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

ਲੁੰਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਣਿਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਕੂੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਗਿਣਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਰੇਵੋਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਵਿਆਸ-ਦ੍ਵੀਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਤੀਰਥ) ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਏਰੰਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

ਧੂਤਪਾਪ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਸਕੰਦ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸੌ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਕਹੀ ਹੈ।

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

ਕੋਹਨੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੋਰਿਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

ਰਾਮਕੇਸ਼ਵ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥ ਕਹੇ। ਅਤੇ ਅਸਮਾਹਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਅੱਠ ਲੱਖ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਕੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪੰਜ ਸੌ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

ਧਰਮੀ ਜਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੋਖਸ਼-ਤੀਰਥ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੇਠ ਹੈ। ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ (ਖੇਤਰ) ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ।

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪੂਜਿਤ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਭਾਰਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

ਅਕ੍ਰੂਰੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਅਤੇ ਅੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਰੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੀਰਥ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ।

Verse 231

अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ)।