Adhyaya 146

Verse 1

। मार्कण्डेय उवाच । अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम् । प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਮਾਹਕ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕੋ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਵਜ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ । स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਮਾਹਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ—ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ-ਤਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे । प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ।

Verse 4

एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः । नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा

ਜੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ, ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 5

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् । तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः

ਸੋਮਨਾਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਜੋ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਸੋਮਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् । कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति

ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ: ‘ਕੀ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ?’

Verse 7

प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी । एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

Verse 8

सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ—ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਦਕ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ, ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਯੋਗ-ਸੁਖ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः । सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾਮਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके । स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम्

‘ਅਮਾਵਸਿਆ ਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?’—ਇਉਂ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿਲ-ਤರ್ಪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै । जलमध्येऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति

ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਇੱਥੇ ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 12

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते । स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ, ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗਾ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः । एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ

ਜੋ ਨਿੱਤ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਨਿਯਮਵਾਨ ਤੇ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 14

सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् । फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते

ਉਹ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੌ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्

ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਭੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 17

कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਰਮ-ਭੰਡਾਰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਦੇਵ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् । कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत्

ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्

ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—

Verse 20

तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेऽभिषेचनात् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा

ਉਹੀ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 21

हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्देवं महेश्वरम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤ—ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਜਪਦੇ ਹਨ।

Verse 22

विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਪਿਤਰ (ਪੂਰਵਜ) ਚੰਦਰਮਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—

Verse 23

प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः

ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ; ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ, ਗਾਲਵ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ।

Verse 24

वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः

ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ; ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ ਅਤੇ ਜਾਜਲਿ; ਉੱਦਾਲਕ, ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਨੰਦਨ ਸਮੇਤ।

Verse 25

शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः

ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਵਾਤ੍ਸ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਵੀ ਸਨ; ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਜਨਮ ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ।

Verse 26

गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा

ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਨਾਲੇ ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ; ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ, ਕਪਿਲ, ਵਾਹ੍ਨਿ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਵੀ।

Verse 27

अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः । क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः

ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 28

मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः । अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः

ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਯੋਗੀੰਦਰ ਵੀ; ਪਿਤਰ—ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਸਮੇਤ—ਭੀ। ਇਹ ਸਭ ਸਾਡੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 29

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम्

ਪਿਤਰ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭੇਟਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਪੁੰਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਪ, ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे । मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान्

ਉੱਥੇ ਯੋਧਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 31

धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस्तथा देहं नृपोत्तम । गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः

ਧਨ, ਧਾਨ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਹ ਭੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ—ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਤਾਂ ਵਾਯੂ-ਸਮ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ।

Verse 32

अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः । शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਮਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना । एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਬੰਧੂਆਂ ਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ? ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम्

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

मार्कण्डेय उवाच । एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् । यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातमृषिसंसदि

ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਸੀ।

Verse 37

न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् । कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः

ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ ਇਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਨ ਪਿਤਾ, ਨ ਕੋਈ ਬੰਧੂ, ਨ ਕਦੇ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 38

यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर । अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम्

ਜੇ ਐਸਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ—ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੋਕ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 39

एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः । मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ-ਪਾਲਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 40

धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः । ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम्

ਜਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਧਰਮ ਫਿਰ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿਗਣ ਕਰਕੇ ਨਰਕ-ਗਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 41

लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः । मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः

ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 42

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्

ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ ਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਨ—

Verse 43

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

ਪਿਤਰ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਹੇ ਤਾਤ—ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

Verse 44

पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੰਨੋ।

Verse 45

धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत्

ਜੋ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਧਰਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 46

इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः । पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ

ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਇਕ ਹੀ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਬਿੰਬ ਤੋਂ ਬਿੰਬ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 47

विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा । उद्धरेदात्मनात्मानमात्मानमवसादयेत्

ਵੱਖਰੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਅਵੱਖਰੇ—ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਾ ਪਾਓ।

Verse 48

पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਪਿੰਡ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ) ਅਤੇ ਉਦਕ (ਜਲ-ਤਰਨ) ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣੇ।

Verse 49

आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते । पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च

ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਯਸ਼, ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੈ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ (ਪਿਤ੍ਰ-ਖੇਤਰ) ਵੀ ਹਨ…

Verse 50

तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् । गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮਹਾਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਗਯਾ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ।

Verse 51

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन । पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः

ਕੁਰੁਨੰਦਨ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸੰਨਿਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ—ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ…

Verse 52

अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः । तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह

ਉਹੀ ਫਲ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ—ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 53

इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा । सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः

ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ—ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ—ਸਭ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः । स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप

ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਦੇ ਗੋਲ ਮੱਥੇ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 55

कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः । वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਗਯਾਸ਼ਿਰਸ—ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते

ਉਹ ਗਜਕੁੰਭ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਲਾ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੀਰਥ ਇਕ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਮਾਤਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 57

तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी

ਉਸੇ ਦਿਨ ਜੋ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।

Verse 58

अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः । करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्

ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 59

तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप । अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣੋ; ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਦਾ ਫਲ ਵੀ।

Verse 60

तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् । रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः

ਉਹੀ ਫਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਜੋ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਸਭ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ ਹਨ—

Verse 61

पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा । पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ—ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम् । ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः

ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਵਿਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹਨ—ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਹਨ—

Verse 63

पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः । अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा

ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ-ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਾ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ।

Verse 64

ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी । उपर्यस्या यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य भारत

ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਚੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः । भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦર્ભ-ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ।

Verse 66

श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु । दक्षिणा विविधा देया पितॄनुद्दिश्य भारत

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਦਿਓ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 67

यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 68

अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः । वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਵਾਯੂ ਵਰਗੇ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਇਕ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति । श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम्

‘ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਆਵੇਗਾ; ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਅਰਪੇਗਾ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗੇ।’

Verse 70

स्नाने कृते तु ये केचिज्जायन्ते वस्त्रविप्लुषः । प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन्नात्र संशयः

ਸਨਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਬੂੰਦਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਟਪਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 71

केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः । तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः

ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਰ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु ये केचिच्छ्राद्धं कृत्वा विधानतः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् । अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵਨਸਪਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम्

ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 75

तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत । नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत्

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਨੀਲਾ, ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਲਦ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः । अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते

ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਤਾਂ ਵਾਚਸਪਤੀ ਵੀ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

तव शुश्रूषणात्सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत । रौरवादिषु ये किंचित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः

ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਰਵਜ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—

Verse 78

वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ—ਇੱਕੀ ਪਿਤਰ—ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਲਦ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀਮਾਯ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੁੱਛ ਉੱਤੇ ਫਿੱਕਾ-ਸਫੈਦ ਹੋਵੇ—

Verse 79

पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च

ਜਿਸ ਬਲਦ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਗਲਾਪਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨੀਲ’ ਬਲਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਤੇ ਖੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫੈਦ ਹੋਵੇ—

Verse 80

स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः । पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत्

ਉਹ ‘ਪਿੰਗ’ ਬਲਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ।

Verse 81

तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् । सर्वाङ्गेष्वेकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च

ਉਸ ਬਲਦ ਨੂੰ ‘ਬਭ੍ਰੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਨ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਤੇ ਖੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲਾ ਹੋਵੇ—

Verse 82

खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् । नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम्

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਖੁਰ-ਪਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। (ਇੱਕ ਹੋਰ) ‘ਨੀਲ’ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਲਾਲੀਮਾਯ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ।

Verse 83

तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते

ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਨੀਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਨੀਲ’ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਨੀਲ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन । तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत्

ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ ਵੱਛੜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੋਝ ਢੋਣ ਲਈ ਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਵೃಷੋਤਸਰਗ ਦੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् । पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि

ਜੇ ਕੋਈ ਦਵਿਜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਜਨਮੇ ਨਵੇਂ ਵੱਛੜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਏ (ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤੇ), ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ—even ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣ—ਵੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 86

यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् । पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन्

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀ ਕੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः । नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस्तथा

ਜਿਵੇਂ ਪੂੰਛ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬੂੰਦਾਂ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਪਤਿਤ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਉੱਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन्

ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਨਰਮ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 89

पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज

ਪੀਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ; ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਹੇ ਧਰਮਜ, ਇਹ ਤਾਂ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 90

भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम्

ਭੂਤਾਂ ਜਾਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜ੍ਵਰ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਥਾਂ ਆਵੇ; ਇਹ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा

ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦರ್ಭਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹੇ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ।

Verse 92

गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् । ततः समुच्चरन्मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम्

ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰ।

Verse 93

नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् । नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते

ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 94

नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम्

ਨਮੋ ਨਮਸਤੇ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਹੇ ਪਦਮਗਰਭ ਸਨਾਤਨ! ਹੇ ਦਾਮੋਦਰ, ਹੇ ਜਯਵੰਤ ਅਨੰਤ! ਮੈਂ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 95

त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत्यस्मिंश्चराचरे । त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च

ਇਸ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 96

प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय । त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे

ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਆਪਣੇ ਸੁੱਤੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇ। ਹੇ ਹਰੀ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 97

इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत । मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵ! ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਰ। ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 98

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹਰਿ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 99

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ (ਪਿੰਡ ਦਾਨ) ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ੍ਵਸਤਿਕ-ਕਰਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਵੇ।

Verse 100

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹਰਿ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 101

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत्

ਵੇਦੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।

Verse 102

यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा । शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि

ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤਤਪਰ ਨਾਰੀ ਵੀ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।

Verse 103

तत्र तीर्थे नरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम् । क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ—

Verse 104

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे

ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਕਮਲ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਯਨ, ਵਿਸੁਵ, ਯੁਗਾਦਿ ਅਤੇ ਸੂਰਯ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੇਲੇ।

Verse 105

पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਚੁਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 106

तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणमाचरेत् । सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯ-ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਵਰਤ-ਆਚਰਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੂਰਯ-ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼੍ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति । सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम्

ਜੋ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਜਨਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਸਤਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।

Verse 108

इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुरीश्वरम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਸਮੇਤ—ਉਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਗਏ।

Verse 109

सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् । यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः

ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜੋ ਭਕਤ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸਾਲ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 110

पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸਮਾਹਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 111

यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਤਿਲ-ਜਲ ਅਰਪੇ, ਉਹ ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 112

मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ, ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् । ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज्जागरणक्रियाम्

ਅਸਮਾਹਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਹਰਿ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम्

ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः । सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਲਿਆਣਮਈ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः

ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਕਾਰਣ-ਕਾਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 117

एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् । अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਹਕ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?