Adhyaya 200

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागा सावित्री वेदमातृका

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉੱਤਮ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਵੇਦ-ਮਾਤਾ, ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । सावित्री का द्विजश्रेष्ठ कथं वाराध्यते बुधैः । प्रसन्ना वा वरं कं च ददाति कथयस्व मे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पद्मा पद्मासनस्थेनाधिष्ठिता पद्मयोगिनी । सावित्रतेजःसदृशी सावित्री तेन चोच्यते

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਪਦਮਾ ਹੈ—ਪਦਮਾਸਨਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ, ਪਦਮ-ਯੋਗਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ। ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਵਰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

पद्मानना पद्मवर्णा पद्मपत्रनिभेक्षणा । ध्यातव्या ब्राह्मणैर्नित्यं क्षत्रवैश्यैर्यथाविधि

ਉਹ ਕਮਲ-ਮੁਖੀ, ਕਮਲ-ਵਰਨੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 5

ब्रह्महत्याभयात्सा हि न तु शूद्रैः कदाचन । उच्चारणाद्धारणाद्वा नरके पतति ध्रुवम्

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਭਯ ਕਰਕੇ ਇਹ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ) ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਜਾਂ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 6

वेदोच्चारणमात्रेण क्षत्रियैर्धर्मपालकैः । जिह्वाछेदोऽस्य कर्तव्यः शूद्रस्येति विनिश्चयः

ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

बाला बालेन्दुसदृशी रक्तवस्त्रानुलेपना । उषःकाले तु ध्यातव्या सन्ध्या सन्धान उत्तमे

ਉਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਕਰੋ, ਕੋਮਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਿਹੀ; ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰਾਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਇਹ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਉੱਤਮ ਰੀਤ ਹੈ।

Verse 8

उत्तुङ्गपीवरकुचा सुमुखी शुभदर्शना । सर्वाभरणसम्पन्ना श्वेतमाल्यानुलेपना

ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਤਨ ਹਨ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ; ਸਭ ਅਭਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

श्वेतवस्त्रपरिच्छन्ना श्वेतयज्ञोपवीतिनी । मध्याह्नसन्ध्या ध्यातव्या तरुणा भुक्तिमुक्तिदा

ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਚਿੱਟਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ; ਮੱਧਿਆਹਨ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੋ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

प्रदोषे तु पुनः पार्थ श्वेता पाण्डुरमूर्धजा । सुमृता तु दुर्गकान्तारे मातृवत्परिरक्षति

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ (ਪ੍ਰਦੋਸ਼), ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਫਿਰ ਚਿੱਟੀ ਹੈ, ਕੇਸ ਪਾਂਡੁਰ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਠਿਨ ਜੰਗਲੀ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

विशेषेण तु राजेन्द्र सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । स्नात्वाचम्य विधानेन मनोवाक्कायकर्मभिः

ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਉੱਤਮ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ—ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ)।

Verse 12

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् सप्तजन्मार्जितान्बहून् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण प्रोक्षयेदात्मनस्तनुम्

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 13

नवषट्च तथा तिस्रस्तत्र तीर्थे नृपोत्तम । आपोहिष्ठेति त्रिरावृत्य प्रतिग्राहैर्न लिप्यते

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੌਂ, ਛੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ; ‘ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…’ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ (ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ) ਦਾ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 14

अघमर्षणं त्र्यृचं तोयं यथावेदमथापि वा । उपपापैर्न लिप्येत पद्मपत्रमिवाम्भसा

ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਂ ਨਾਲ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਜਲ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ; ਛੋਟੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲਿਪਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।

Verse 15

त्र्यापं हि कुरुते विप्र उल्लेखत्रयमाचरेत् । चतुर्थं कारयेद्यस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉਲੇਖ/ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਆਚਾਰਨਾ ਨਿਭਾਏ; ਪਰ ਜੋ ਚੌਥੀ ਵਾਰੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

द्रुपदाख्यश्च यो मन्त्रो वेदे वाजसनेयके । अन्तर्जले सकृज्जप्तः सर्वपापक्षयंकरः

ਵਾਜਸਨੇਯ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਰੁਪਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 17

उदुत्यमिति मन्त्रेण पूजयित्वा दिवाकरम् । गायत्रीं च जपेद्देवीं पवित्रां वेदमातरम्

‘ਉਦੁ ਤ੍ਯਮ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 18

गायत्रीं तु जपेद्देवीं यः सन्ध्यानन्तरं द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

ਜੋ ਦਵਿਜ ਸन्धਿਆ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

दशभिर्जन्मभिर्लब्धं शतेन तु पुराकृतम् । त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषम्

ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਸੌ ਮਾਪਿਆਂ ਜਿਤਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਪਾਪ ਵੀ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਾਰ ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੁਯੰਤਰਿਤ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਯੰਤਰਿਤ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਨਾਲੋਂ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਚਦਾ ਫਿਰੇ।

Verse 21

सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते किंचिन्न तस्य फलभाग्भवेत्

ਜੋ ਸन्धਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 22

सन्ध्यां नोपासते यस्तु ब्राह्मणो मन्दबुद्धिमान् । स जीवन्नेव शूद्रः स्यान्मृतः श्वा सम्प्रजायते

ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਯੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सावित्रीतीर्थमासाद्य सावित्रीं यो जपेद्द्विजः । त्रैविद्यं तु फलं तस्य जायते नात्र संशयः

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 24

पित्ःनुद्दिश्य यः स्नात्वा पिण्डनिर्वपणं नृप । कुरुते द्वादशाब्दानि तृप्यन्ति तत्पितामहाः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ (ਪਿੰਡ ਦਾਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਕਰਮ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ ਪਿਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

सावित्रीतीर्थमासाद्य यः कुर्यात्प्राणसंक्षयम् । ब्रह्मलोकं वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਖ੍ਯ (ਦੇਹ-ਤਿਆਗ) ਕਰੇ, ਉਹ ਆਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ ਤੱਕ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । चतुर्वेदो द्विजो राजञ्जायते विमले कुले

ਜਦ ਉਹ (ਸਵਰਗੀ) ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਦ੍ਵਿਜ ਬਣ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

ਧਨ ਤੇ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤਕ ਜੀਵੇ—ਪੂਰੀ, ਦਿਰਘ ਆਯੁ।

Verse 200

अध्याय

ਅਧਿਆਇ — ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।