Adhyaya 83

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰੇਵਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਹਨੂਮਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹਨੂਮਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆਹਰ ਤੀਰਥ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਹ ਵਾਹ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ! ਇਹ ਤੀਰਥ ਗੁਪਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।

Verse 4

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਬੁਢਾਪੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 5

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਜਨਮਿਆ—ਦਸਮੁਖ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 6

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ (ਸੀਤਾ) ਹਰਨ ਕਰ ਲਈ ਗਈ।

Verse 7

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

ਉਹ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ—ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੰਦੋਦਰੀ ਨੇ—(ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ) “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਛੱਡ ਦੇ!”

Verse 8

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

ਤੂੰ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਰੈਣੁਕੇਯ ਰਾਮ (ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯ) ਤੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਰਾਮ ਰਾਮਭਦ੍ਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ; ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ?

Verse 9

रावण उवाच । वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन

ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ, ਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਨਾ ਰਿੱਛਾਂ ਨੇ, ਨਾ ਵਰਾਹਾਂ ਨੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਾਯੁਧ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ; ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿਤਿਆ।

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਜਿਤਿਆ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਅੰਗਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 11

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

ਮਹਾਬਲੀ ਪੌਲਸਤ੍ਯ (ਰਾਵਣ) ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਪਵਨ ਉਜੜ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ-ਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕ੍ਸ਼ਕੁਮਾਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਵੀਰ ਵੀ ਵਾਨਰ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 13

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੋਖ ਹੋ ਚੁੱਕਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 14

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ। ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ!”

Verse 15

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਪੇ, ਭੈਰਵ ਦੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾ ਦੇਖਣਾ, ਨਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 16

हनुमानुवाच । नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्

ਹਨੁਮਾਨ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਨੰਦਿਨਾਥ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ—ਪਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਾਯ ਕੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ, ਪਲਵਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 17

नन्द्युवाच । रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्

ਨੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ? ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 18

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् । तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

ਤੀਹ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ।

Verse 19

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्

ਇਉਂ ਗੰਧਰਵਾਹਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨੰਦਿਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਔਰਵੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਸੰਗਮ ਨੂੰ।

Verse 20

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 21

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਸਨ, ਡਮਰੂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ; ਸ਼ਾਂਤ, ਉਮਾ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਅੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਲਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੰਦਿਨ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ।

Verse 22

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 23

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ, ਮੇਘਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਵਤਸ, ਤੂੰ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।”

Verse 24

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्

ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਕ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 25

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

ਹਰ—ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਧ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ: “ਜੈ ਸ਼ੰਭੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਧਕ-ਵਿਨਾਸਕ ਨੂੰ ਜੈ; ਗੰਗਾ-ਸ਼ਿਰੋਧਰ ਨੂੰ ਜੈ।”

Verse 26

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਵਰਦਾਤਾ—ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਵਤਸ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਭਵ ਦੇ ਸੰਭਵ, ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ!”

Verse 27

श्रीहनुमानुवाच । ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਕ ਛਿਨ ਵੀ ਪਾਪੀ ਨਾ ਰਹਾਂ।”

Verse 28

ईश्वर उवाच । नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਧਰਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 29

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਰੁਤਿ (ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ), ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 30

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः

ਹਨੂਮਾਨ—ਅੰਜਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਾਯੁ-ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ; ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ; ਫਾਲਗੁਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ; ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ।

Verse 31

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 32

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 33

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

ਆਤਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਬਣਿਆ—ਅਛੇਦ੍ਯ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਨਾਸ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਵਾਹੀ ਸੁਣ; ਜੋ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ, ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ।”

Verse 35

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਸੁਪਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭੂਪਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ ਰਹੇ।

Verse 36

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਸੀ, ਜੋ ਭੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ।

Verse 37

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

ਹੇ ਨਰ-ਈਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਾਪਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ—ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 38

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਆਇਆ—ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਘਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 39

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ—ਸਿੰਹਾਂ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਸੂਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਰਾਜਾ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਫਿਰਿਆ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 40

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

ਉਹ ਹਨੂਮੰਤ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਸੌ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਚਿੰਚਣੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ।

Verse 41

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

ਉਹ ਸਦਾ ਪਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਬੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕਰੰਜ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਨਾਲ ਵੀ, ਪਾਟਲ ਅਤੇ ਬਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਮੀ ਤੇ ਤਿੰਦੁਕ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 42

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 43

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 44

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਿਕਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਸ ਚੰਚਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 45

शतबाहुरुवाच । एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੁਸਤਿਕਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੱਸ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।”

Verse 46

ब्राह्मण उवाच । कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹਨੂਮੰਤੈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ।”

Verse 47

राजोवाच । अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹਨੂਮੰਤੈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 48

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਸੁਪਰਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯਾਨ ਤਿਆਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੂਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 49

ब्राह्मण उवाच । शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਨ੍ਯਾਕੁਬ੍ਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ।

Verse 50

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁੜੀ ਜਾਤਿਸਮਰਾ ਸੀ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਚੇੜੀ।

Verse 51

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

“ਧੀਏ, ਇਸ ਅਨਿਤ੍ਯ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਅੱਜ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸਵੇਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੀਤੇ-ਬਿਨਾਂ ਦੀ।”

Verse 52

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्

ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਵਾਹ ਲਈ ਦੇਣਾ।” ਧੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 53

शिखण्ड्युवाच । कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਅਚੰਭੇ ਭਰੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ।” ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ।

Verse 54

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ: “ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਕਲਾਪਿਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।”

Verse 55

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

ਰੇਵਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਹਨੂਮੰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ।

Verse 56

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਰਲ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੇਠ ਘੋਰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉਸ ਉੱਤਮ ਵਣ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 57

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ; ਫੰਦੇ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਸਮੇਤ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਧੌਣ ਮਰੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਖੰਭ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਮੇਤ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

ਸਾਡਾ ਮਾਸ ਭੁੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਗਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ।

Verse 60

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਗਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਡੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 61

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

ਫਿਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆ ਗਏ।

Verse 62

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

ਪਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਹੱਡੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 63

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਨੂਮੰਤేశਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਅਸਥਿ-ਖੰਡ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਮਾ ਗਿਆ।

Verse 64

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮੀ; ਮੈਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੋਈ, ਮੇਰਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 65

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ; ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਤਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ ਹੈ।

Verse 66

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵਿਪਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਅਸਥੀਆਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੀਆਂ।

Verse 67

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਜੋ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 68

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੇਜੇ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭੇਜੀਂ।

Verse 69

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।

Verse 70

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

ਮੈਂ ਵੀਹ ਪਿੰਡ ਦਿਆਂਗਾ—ਤੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਾ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੂਤਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਕ ਜਣੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ।

Verse 71

कन्योवाच । गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਅਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਪਾਸੇ ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 72

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च

ਰੇਵਾ ਤੋਂ ਅੱਧ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰ ਇਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਖੜਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਵਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਰੰਜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਕਟਹ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹੈ।

Verse 73

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਦੇ ਮੂਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੱਡੀਆਂ ਦਿੱਸਣਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲੈ, ਫਿਰ ਹੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ, ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲ।

Verse 74

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰ।

Verse 75

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्

ਸਵੇਰੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ (ਹੱਡੀਆਂ) ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦੇਂ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 76

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

ਹੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 77

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे

ਕੁਆਰੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੁਸਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਪਾਪਹਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 78

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा

ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਿਚਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਅਸਥੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਤੁਰੰਤ ਖੜਗ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ!” ਦੇ ਜੈਕਾਰ ਉੱਠੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ; ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 79

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਕਲਾਵਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਐਸਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਸਭ ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ।

Verse 80

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਨੇ ਵੀ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 81

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः

ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਦੋਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਨਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 82

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

ਉੱਥੇ ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਇੱਕ ਵਿਮਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। “ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਆਰੋਹਣ ਕਰ।”

Verse 83

। अध्याय

॥ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ॥

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਲੋਭ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਲੋਭ ਤੋਂ ਪਾਪ ਦਾ ਸੰਚਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਮਰੇ, ਉਹ ਸੱਤਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 85

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪਾਪ-ਛੇਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 86

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ‘ਘਰ’ ਅਤੇ ‘ਘਰਵਾਲੀ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਫਿਰ ਚਲ ਪਏ। ਤਦ ਸ਼ਤਬਾਹੁ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 87

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

“ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਇਸ ਲੋਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ—ਇਹੀ ਅਨਰਥ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਸਵਰਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 88

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः

ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਤਾਲਿਕ ਦੇਵ-ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਰ੍ਹੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹੀ ਗਤੀ ਪਾਈ।

Verse 89

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੇ ‘ਦਾਨ’ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰੌਢ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਾਤਮਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ।

Verse 90

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਹੀ ਮੇਧ੍ਯ—ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਹੈ।”

Verse 91

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਅੱਠਮੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ—(ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ); ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ।

Verse 92

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ—ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਘੀ ਨਾਲ, ਖੰਡ ਮਿਲੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ।

Verse 93

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਲੇਪੇ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 94

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

ਮੁਚਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ) ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਉਨਮੱਤਮੁਨੀ ਦੇ ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਫੁੱਲ ਨਾਲ—

Verse 95

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः

ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਘੀ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਵੇ; ਜੇ ਘੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੇਲ ਨਾਲ (ਚੜ੍ਹਾਵੇ)।

Verse 96

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः

ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਵਾਏ—ਜੋ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ ਹੋਣ।

Verse 97

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। “ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ,” ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 98

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते

ਪਤਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 99

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੀ ਇਸਤਰੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਬੰਧ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

Verse 100

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ, ਅਮਾਨਤ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ—ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪ—ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 101

श्रीमार्कण्डेय उवाच । वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਤਸ, ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਬਚਨ ਨਾਲ—ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।”

Verse 102

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਗੋ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 103

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 105

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੁਦਗਣ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ‘ਹੁੰ’—ਪਵਿੱਤਰ ਰੰਭਣ—ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ, ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 106

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੰਡਧਾਰੀ, ਮਹਾਕਾਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 107

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਯਮ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਖੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਗਰ ਉਸ ਦੇ ਥਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ।

Verse 108

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः

ਵਿਸ਼్ణੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੋਮੂਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਦਨਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 109

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਦਾ ਗੋਬਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰਵ ਮੰਗਲ ਦੀ ਦਾਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਂਡੂਨੰਦਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਗੋਬਰ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਉਸ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਅਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਿਤ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਗੌ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਲਈ ਗੌ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਰ ਵਸਤੂ ਪਾਵਨ ਹੈ।

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧੇਨੂ ਸਰਵਦੇਵਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕੀ ਜਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਦੇਵਤਾ ਗੌਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋਏ ਹਨ?

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼్ణੂ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਆਂ ਵਿਸ਼్ణੂ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗੌ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 113

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

ਚਾਹੇ ਗਾਂ ਧਵਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਪਿਲੀ, ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ—ਐਸੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 114

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਦੋਹਣੀ (ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਵੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੰਡੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 115

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता । असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते

ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਅਸਮਰਥ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 116

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਵਿਜ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਗੁਣ, ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।

Verse 117

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ।

Verse 118

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः

ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।